Spelen met het lijk van Vladimir Majakowski

Op zwarte vrijdag, feest van het consumptisme, bezochten we De Warme Winkel in de Koninklijke Schouwburg te Den Haag. Waar voor de theatervoorstelling Majakowski/Oktober niet bijster veel mensen waren komen opdagen: een mannetje of negentig. Goed om mee te maken. Helemaal voor wie – zoals ik – soms denkt dat het theaterbezoek elders beter is; massaler en minder grijs.

Majakovski Oktober De Warme Winkel
Majakowski/Oktober
 kwam traag op gang. Dat wil zeggen: de hoofdpersoon, Majakowski, pleegde al snel zelfmoord en daarna begon het groepsgewijs bewenen en prijzen en in herinnering roepen van zijn verdiensten voor de Russische poëzie aan het begin van de vorige eeuw. Omdat ik jaren geleden de Majakowski-biografie van Bengt Jangfeldt heb gelezen, en een aantal gedichten van Vladimir Majakowski (1883 – 1930) ken, kwam en een ander mij behoorlijk vertrouwd voor.

Het bewenen, prijzen en in herinnering roepen nam vrijwel de gehele voorstelling in beslag, wat voor mijn gezelschap te veel van het goede bleek te zijn. Het leverde echter in mijn ogen ook een aantal deels hilarische, deels ongemakkelijke momenten op die deze voorstelling wel degelijk memorabel maakte. Zoals het wassen van het lijk van Majakowski. Vervolgens het dansen met het lijk van Majakowski op de klanken van Junge komm bald wieder door Freddy Quinn. En aansluitend een soort orgie waarbij, eh, necrofilie met Majakowski werd bedreven.

De bizarre treurzang werd van diepgang voorzien met verwijzingen naar revolutie in het algemeen en Rusland in het bijzonder. Die verwijzingen kwamen minder goed aan, misschien wel omdat het begrip revolutie in Nederland niet de explosieve lading heeft die de Russen hebben meegemaakt. De afstand werd nog eens vergroot door onder meer een monoloog in het Russisch en een slotwoord van het teleurgestelde Majakowski-lijk over het hedendaagse Rusland.

Bij mij flakkerde de vlam – heel kort – op toen een uitspraak van Nadezjda Tolokonnikova van Pussy Riot bij de voorstelling werd betrokken. Haar ideeën over revolutie anno 2017 komen volgens De Warme Winkel neer op het plegen van winkeldiefstal. Na deze uiteenzetting kregen we een entre nous mee van twee actrices die uit het beeld liepen, waarbij de een bekende dat ze ooit een keer bij de Albert Heijn… enfin.

De Warme Winkel speelt Majakovski / Oktober op 19 december in de Stadsschouwburg in Groningen. Aanvang: 20.15 uur. Er zijn nog kaarten.


Nog even over 'De Hokjesman' en de Drenten

Afgelopen dagen werd in Drenthe druk nagepraat over het bezoek van De Hokjesman aan Drenthe en de bijbehorende uitzending van 1 april. De makers van het televisieprogramma kregen daarbij veel lof toegezwaaid, zowel voor het camerawerk als voor de benadering van het onderwerp, de inwoners van Het Oude Landschap.

In de nazit ging het onder meer over de beelden uit 'mooi rustig' Zwartemeer, waar tijdens het bezoek van Michael Schaap de zon volop scheen en toch donkere wolken aan de hemel bijeen werden gedreven. "Zit er nog wel toekomst in? Denkt u dat er nog wat gaat veranderen? Werkgelegenheid…", vroeg Schaap. "Ik denk het niet", antwoordde een vrouw, haar hoofd schuddend.

De Drenten 1
Maar het ging vooral over het gesprek met schaapherders Albert Koopman en Marianne Duinkerken op het Balloërveld. Waarbij Koopman de archetypische zwijgende Drent speelde en Duinkerken haar ergernis etaleerde over het gebrek aan vertoon. Ze deed haar beklag over de zwijgzaamheid, vervlakking en gelatenheid. En raakte vervolgens geëmotioneerd.

Werd onze herderin overvallen door de eenzaamheid op de Drentse heide? Was ze gekwetst door een melancholische man die praten maar onzin vindt? Moest ze terugdenken aan haar vader die met een bocht om Drenthe heenreed? Of kwamen de tranen ineens, op een ongelukkig moment, net nu die cameraploeg voor haar neus stond?

Is er bewijs dat emoties direct verband houden met de woorden die daaraan vooraf zijn gegaan?

We weten ook dit niet. We kunnen ook dat niet met zekerheid zeggen. We kunnen alleen gissen naar wat in een ander zijn hoofd rondspookt en in haar hart draagt. We vullen de gaten die ons worden getoond. In dit geval daartoe aangezet door het montageteam van VPRO's De Hokjesman. Mooie televisie.


Typisch Russisch III kan ook goed zonder Poetin

Het Nederland-Ruslandjaar mag dan officieel zijn afgesloten met een bezoek van ons vorstenpaar aan Rusland, in Noord-Nederland gaan we gewoon door. Zo is in Assen in de CBK-galerie in warenhuis Vanderveen Typisch Russisch III te zien, een tentoonstelling waarbij leden van de Groninger kunstkring De Ploeg de kijker trakteren op hun beelden van Rusland.

Harriët Geertjes
De expositie vloeit voort uit een initiatief van kunstcoördinator Erica Vos van De Galerij in Drachten. Op haar verzoek lieten de Ploegers hun werk eerst in Friesland, vervolgens in Groningen en tot slot in Drenthe zien. Een fijn staaltje samenwerking, waarbij dient te worden opgemerkt dat de samenstelling van de tentoonstelling per provincie anders is.

Het beeldmerk van Typisch Russisch, een fotomontage van Willem Corsius waarop Vladimir Poetin is afgebeeld als opgeblazen krachtpatser, ontbreekt bijvoorbeeld in Assen. Wat helemaal niet erg is. De Grote Russische Leider staat weliswaar in onze ogen symbool voor het sluwe kwaad, maar Rusland bestaat ook wel zonder Poetin – wat Poetin zonder Rusland moet, is een ander verhaal.

Er blijven thema's genoeg over. Grofweg zijn ze te verdelen in vier categorieën: politiek, landschap, cultuur en mystiek. Aizo Betten deed een poging de Russische ziel te vangen op een beschilderd kamerscherm, heel symbolisch allemaal, maar altijd hachelijk, omdat een ziel zich nooit laat vangen. Mary Velthoen liet zich inspireren door Maria-ikonen en vervaardigde panelen waar meer vertwijfeling dan troost uit spreekt.

Martin van Holten toont de eindeloosheid van de Russische steppe onder een strakblauwe lucht door middel van een imposant drieluik; een onaangenaam steriel landschap. Vreemd, want bij Aly van der Wal bestaat de steppe juist uit een enorme reeks kleurschakeringen en dromerige details. Ook merkwaardig: de doodse Sovjet-woonkazerne met volle waslijnen van Annelies Gommer, twee tegenstellingen gevangen in een stadsgezicht waar een ontroerende werking van uitgaat.

Dan de afdeling cultuur. Fijnschilder Reina Rozema eert de veelkleurige uivormige bekroningen van kerkgebouwen. Bé Kracht behandelt hetzelfde onderwerp, maar dan met aanzienlijk minder glorieus effect. Janny van der Woude nam een aantal literaire klassiekers als uitgangspunt voor vier vervreemdende schilderijtjes, opgebouwd met gemengde technieken. Van Toos Hagenaar is een (te) sneltekening van clown Popov te zien.

Meest tot de verbeelding spreekt de wijze waarop de Russische politiek wordt behandeld. Met opgeheven vinger uiteraard. Van Reinier van den Berg is een driedelige installatie te zien, die in Assen overigens in de verkeerde volgorde wordt gepresenteerd. Het hoofdwerk is een kinderpuzzel met vijf uitgezaagde matroesjka-vormen van hout. Vervolgens zijn de monden van de matroesjka-vormen afgeplakt. En tot slot zien we een vitrine met uitzaagde wapens.

Dat het subtieler kan, bewijst Harriët Geertjes, van wie dertig portretjes te zien zijn. Allemaal schijnbaar gewone Russen, die ons met een schijnbaar neutrale, maar vriendelijke blik in de ogen aankijken. Technisch niet uitzonderlijk geschilderd. Het werk krijgt een extra lading als de bijgevoegde schriftelijke verklaring ter hand wordt genomen. Het zijn allemaal mensenrechtenactivisten en journalisten, in Rusland gaan die twee soms samen. En allemaal zijn ze dood.

Expositie Typisch Russisch III Met werk van leden van de Groninger kunstkring De Ploeg Te zien t/m 25/1 CBK-galerie Warenhuis Vanderveen Assen Open Ma 13-18 uur, di t/m do 9-18 uur, vrij 9-21, za 9-17


Waar begint en eindigt de inrichting

DeIdiootTer gelegenheid van het Nederland-Ruslandjaar lees ik voor Dagblad van het Noorden iedere maand een klassieker uit de Russische literatuur – van vroeger tot nu. Aflevering 11 en slot: De idioot van F.M. Dostojevski.

Deze rubriek is de afgelopen maanden op volstrekt willekeurige basis samengesteld. Met als gevolg aandacht voor Toergenjev, maar niet voor Tsjechov. Aandacht voor Brodsky, maar niet voor Nabokov, aandacht voor Babel, maar niet voor Ilf & Petrov. Geen Achmatova, maar wel Majakovski. Et cetera.

Om die onnavolgbare lijn verder door te trekken, halen we De idioot van F.M. Dostojevski uit de kast. Niet omdat het diens grootste meesterwerk is, dat is vermoedelijk De broers Karamazov, maar omdat De idioot in een nieuwe vertaling is verschenen, van Arthur Langeveld. En bovenal omdat willekeur en (on)rechtvaardigheid bij Dostojevski zo'n bepalende rol spelen.

Wat betreft het laatste is het handig te weten dat Dostojevski (1821 – 1881) als lid van een 'verkeerd' genootschap op 28-jarige leeftijd onder tsaar Nicolaas 1 ter dood werd veroordeeld. Het verhaal wil dat hij al aan de executiepaal was vastgebonden toen de koerier van de tsaar kwam aanrijden met het bericht dat zijn straf was omgezet in vier jaar dwangarbeid in Siberië. Zijn leven in armoede, als broodschrijver en gokverslaafde, moest toen nog beginnen.

De bijna-doodervaring duikt in het begin van De idioot een paar keer op als de hoofdpersoon, vorst Mysjkin, uit het niets aanklopt bij de familie van generaal Jepántsin. De familie raakt in de ban van zijn fascinerende verhalen en ontwapenende uitstraling. De zonderlinge Mysjkin zelf krijgt een oogje op de jongste dochter, maar raakt ook in bekoring van Nastásja Filíppovna, een heuse femme fatale. Die op haar beurt weer wordt begeerd door de rijke, impulsieveling Parfjón Rogózjin, tegenpool van Mysjkin.

Er zijn meer dan 650 bladzijden nodig om dit getrouwtrek tussen de juiste en verkeerde keuzes tot een einde te brengen. Waarna de verwarde lezer mag uitmaken wat een idioot nu eigenlijk is en – erger nog – waar de ingang of uitgang van de inrichting begint. Alle kanten worden we opgestuurd, van opera naar klucht, van thriller naar ideeënroman. Psychologie, filosofie, religie. Gebabbel, gezever, geneuzel. Het vloeit allemaal in elkaar over – de romantiek is nog niet voorbij en we maken al kennis met het postmodernisme.

Aan strak componeren deed Dostojevski niet. Zijn stijl doet nog het meest denken aan een meermaals, bij slecht licht, herstelde lappendeken met rafels en gaten. Hotseklotserig geschreven en meeslepend verteld. Diepzinnig en plat. Grillig en spannend. De idioot heeft het allemaal. Waardoor er een onweerstaanbare charme van dit boek uitgaat. Misschien wel juist omdat het zo'n waarachtige weergave is van de wispelturigheid die de mens tot mens maakt.

Boek De idioot Auteur F.M. Dostojevski Uitgever Van Oorschot Prijs €45 (688 blz.)


Dichter met uitroep en vraagtekens

Ter gelegenheid van het Nederland-Ruslandjaar lees ik voor Dagblad van het Noorden iedere maand een klassieker uit de Russische literatuur – van vroeger tot nu. Aflevering 10: Een wolk in broek van Vladimir Majakovski.

WolkPrecies honderd jaar geleden besloten vier kunstenaars op tournee te gaan langs Russische provinciesteden. Ze omschreven zich als kubo-futuristen en wilden lezingen en voordrachten houden, het publiek confronteren met de inhoud van een manifest getiteld Een klap in het gezicht van de publieke smaak. De optredens veroorzaakten groot rumoer, vergelijkbaar met het lawaai van de Nederlandse Dada-toer tien jaar later.

Eén van de vier, Vladimir Majakovski, groeide uit tot een van de meest spectaculaire dichters die Rusland heeft voortgebracht. Majakovski (1893-1930) verpersoonlijkt niet alleen de dynamische jaren in de aanloop naar de revolutie van 1917, zijn leven en werk laten zien wat er gebeurt als verwachtingen te hoog gespannen zijn.

De meesterproef van Majakovski is Een wolk in broek, waarin de dichter zich in de ik-vorm tot ons richt. Het gedicht veroorzaakte een krater in het Russische literaire landschap, en de vertaling lezend is dat niet moeilijk voor te stellen. Ver voor de officiële publicatie in 1915 toonde kunstschilder Ilja Repin zich 'geschokt' door het gedicht, Maxim Gorki moest ervan huilen. Boven dat alles won Majakovski met Een wolk het hart van zijn grote, liefde Lili Brik.

De schok zat 'm destijds deels in de wijze waarop het gedicht werd voorgedragen. Maar het zat vooral in de combinatie van een futuristische energie die de wereld moest veranderen en een onstuimig expressionisme afkomstig van een ontembaar individu. Na 1917 werd Een wolk door de Sovjets geconfisqueerd als revolutionaire, poëtische bode. Majakovski vatte zijn gedicht samen in vier leuzen: 'Weg met jullie liefde, weg met jullie kunst, weg met jullie bestel, weg met jullie geloof'.

Wie zich met zoveel bravoure presenteert en zijn geloofwaardigheid wil behouden, kan daarna alleen nog ten onder gaan. En dat ging Majakovski. Aanvankelijk bezorgden zijn poëzie vol uitroeptekens hem een ongenaakbare status, en een paspoort plus auto die hem tot in West-Europa bracht. Maar naarmate de jaren verstreken, slopen er steeds meer vraagtekens in zijn werk, wat doorgaans heel goed is, maar in Majakovski's geval desastreus uitpakte.

Op 14 april 1930 schoot hij zichzelf dood. Z'n biografie, Een leven op scherp, bevat een indrukwekkende foto van Majakovski, kort genomen na het fatale schot in de borst. We zien een man op een diva liggen met een strik en een witte blouse waarin zich, ter hoogte van het hart, een vlek heeft gevormd. De mond is nog open. Heel theatraal. Maar ongespeeld.

Boek Een wolk in broek Auteur Vladimir Majakovski Vertaald door Marko Fondse Uitgever De Bezige Bij Prijs antiquarisch (103 blz.)


De verbrijzeling van de menselijkheid

Ter gelegenheid van het Nederland-Ruslandjaar lees ik voor Dagblad van het Noorden klassiekers uit de Russische literatuur – van vroeger tot nu. Aflevering 9: Leven en lot van Vasili Grossman.

LevenEnLot'Het is niet makkelijk om deze brief af te breken, het is mijn laatste gesprek met jou en als ik hem verzend ben ik je voor altijd kwijt, dan zul je nooit weten hoe mijn laatste uren waren. Dit is ons laatste afscheid. Wat kan ik je nog zeggen, voordat ik je voor altijd verlaat? In deze dagen, en mijn leven lang, was je mijn vreugde. 's Nachts dacht ik aan jou, aan je kinderkleren, je eerste boeken, ik herinnerde me je eerste brief, je eerste schooldag, alles, alles, van de eerste dag van je leven, tot het laatste wat ik van je hoorde."

Op bladzijde 86 in Leven en lot van Vasili Grossman is een moeder bezig aan een brief aan haar zoon. Pagina's achtereen heeft ze verteld wat haar is overkomen: hoe de Duitsers haar stad zijn binnengevallen en alle Joden bijeen hebben gedreven in een getto. Ieder moment kan het afgelopen zijn, de graven zijn al gedolven. Als haar brief ten einde is, begint Grossman aan een hoofdstuk waarin de zoon de woorden van zijn moeder leest: "En weer voelde hij het koude lemmet tegen zijn keel."

Daarna volgen nóg achthonderd bladzijden.

Waarin – in hoofdlijnen en details, middels een stoet personages – een kantelmoment in de geschiedenis wordt beschreven. Hoe de Russen begin jaren veertig de Duitse opmars tot stilstand brengen en welke prijs het individu daarvoor moet betalen. We lezen over de botsing tussen twee totalitaire regimes, en de verbrijzeling van de menselijkheid. Een ronduit adembenemend en gruwelijk verhaal met de bijbehorende splinters. Waarin de structuur van Oorlog en Vrede herkend kan worden, en de stijl Babel en Tsjechov.

Leven en lot is misschien wel de laatste echte klassieker die de Russische literatuur heeft voortgebracht. In de zin van: door een relatief groot publiek herkend als een belangrijk boek dat in de loop der jaren niets aan kracht heeft verloren. Grossman (1905 - 1964) werkte er tien jaar aan. Hij leverde het manuscript in 1960 in. Een half jaar stond het Comité van Staatsveiligheid bij hem op stoep en werden alle in huis aanwezige exemplaren, plus de kladversies, in beslag genomen. Pas in 1980 volgde publicatie, in Zwitserland.

Niet alleen de verschijningsgeschiedenis van Leven en lot, ook het leven van de auteur zelf zinderde van spanning. En dan niet omdat Grossman een held was, verre van zelfs. Meer omdat hij schreef met de zegen van Stalin, op het scherp van de snede. Eerst in dienst van de heilstaat en later plotseling tegen die heilstaat. Al zag hij dat zelf anders: "Ik heb geschreven wat ik als waarheid beschouwde en nog steeds beschouw, en ik heb alleen beschreven wat ik doordacht, doorvoeld en doorstaan heb."

Boek Leven en lot Auteur Vasili Grossman Uitgever Balans Prijs 19.90 euro (960 blz.)


Een trip door de geest van Daniil Charms

We zitten op een rijdende tribune en crossen kriskras over het podium van de grote zaal in theater De Nieuwe Kolk. Als een kogel door een flipperkast, botsend op bumpers en bellen. In het donker, dat ook nog eens. Af en toe flitst het licht aan en hebben we zicht op een acteur of actrice die een korte tekst brengt:

Charms
"Toen een tante mij een bureau cadeau gaf, zei ik tegen mezelf: 'Ik ga achter dit bureau zitten en de eerste gedachte die ik voortbreng wordt een buitengewoon intelligente gedachte'. Maar het lukte mij niet een buitengewoon intelligente gedachte voort te brengen. Toen zei ik tot mijzelf: 'Goed, dan breng ik een buitengewoon domme gedachte voort'. Maar ook een buitengewoon domme gedachte lukte mij niet."

En voort rijdt de tribune weer.

Welkom in de wondere wereld van Jack Nieborg. De theatermaker bij onder meer het Shakespearetheater in Diever, GOOV in Groningen en theatergroep Waark maakt deze week in Assen een stuk maakt voor het Axis Festival: Oberioetische scenes met dank aan Daniil Charms. Het stuk duurt zeventien minuten en laat het publiek kennismaken met het fascinerende brein van de Russische schrijver Daniil Charms (1905 – 1942).

Het was Jos Visscher, artistiek leider van Axis, die met Charms kwam aanzetten, vertelt Nieborg tijdens een repetitie. "Ik had nog nooit iets van hem gelezen – zelfs in de meest obscure tweedehands boekwinkeltjes is zijn werk nauwelijks te krijgen. Ik was opgelucht toen ik zijn definitie over theater onder ogen kreeg: 'Gebeurtenissen die in een bepaalde volgorde achter elkaar worden gezet'."

Vanuit die definitie bedacht Nieborg een stuk dat zowel zaterdag als zondag acht keer per dag in De Nieuwe Kolk wordt opgevoerd. "Een reeks flarden van teksten die iets over personen en situaties vertellen, flarden die iets van het theater laten zien. Aanvankelijk mocht ik het hele gebouw gebruiken, maar dat idee ontplofte in mijn hoofd, daar had ik de tijd niet voor. Nu doen we het op dit podium."

Charms wordt absurdist genoemd. "Maar dan wel absurdisme dat meer omvat dan gekkigheid", duidt Nieborg. "Volgens mij gaat het absurdisme bij Charms om vrijheid, al was zijn vrijheid een andere dan die van ons. De vraag 'waar gaat het over' is dodelijk bij zijn werk, helemaal als je denkt in termen als 'het moet kloppen' en op zoek bent naar iets van logica."

Advies voorafgaand aan Oberioetische scenes met dank aan Daniil Charms: zet de knop om, of helemaal uit. Verwacht geen verhaal met een ontwikkeling en een plot, maar zet u schrap voor een tocht door de krochten van een levendige geest.

"Charms doet denken aan de dichter Paul van Ostaijen", zeggen Janneke Geertsema en Foske Hopma-Zijlema boven een beker koffie. "Je moet niet proberen er een touw aan vast te knopen, niet interpreteren of psychologiseren. Het is spelen met klanken. Het is techniek en tekst. Waarbij we die teksten zo levendig mogelijk brengen; we weten waar we het over hebben."

Zowel Hopma-Zijlema als Geertsema werkte eerder met Nieborg, ze kennen elkaar onder meer van theatergroep Waark. Charms is beduidend anders dan Haardloper Huzengoa. "Dat begint bij A en eindigt bij Z. Hier beginnen we bij A en eindigen we bij C, en beginnen we daarna opnieuw bij A. Het zijn korte voorstellingen, waarbij het steeds weer spannend is of we het binnen de tijd redden. En dat acht keer op een dag. Je moet je iedere keer opnieuw concentreren."

Dan begint de tribune opnieuw te rijden, op het podium, in het donker, tot het licht aan flitst: "Alles wat extreem is, is moeilijk te maken", zegt een stem. "De dingen in het centrum zijn makkelijk te maken. Kom maar mee." Het wordt weer donker, de tribune rijdt verder en het licht gaat weer aan: "We bevinden ons nu in het centrum. Het centrum kost ons geen enkele moeite. Het centrum is evenwicht, daar vindt geen strijd plaats."

En voort gaan we weer.

Voorstellingen

Jack Nieborg en zijn acteurs spelen Oberioetische scenes met dank aan Daniil Charms meerdere keren in De Nieuwe Kolk in Assen: 20/9, 21/9 en 22/9. Kaarten 2,50 euro (try-outs op vrijdagavond) en 5 euro (zaterdag en zondag). Voor het complete programma van het Axis Festival zie: www.axisfestival.nl


Axis: kleinschalig, met eigen smoel

AxisLogoOp 20, 21 en 22 september vindt in Assen de tiende editie van het Axis Festival plaats. Wederom onder het motto 'Het podium de stad'. Dit jaar haakt Axis in op de viering van het Nederland-Ruslandjaar. "Er is al veel aandacht geschonken aan de band tussen Nederland en Rusland, op verschillende manieren, maar vreemd genoeg is op theatergebied nog weinig gebeurd. Daar gaat wij wat aan doen", zegt programmeur Jos Visscher.

AxisDe Russische inbreng krijgt een sterk noordelijk, om niet te zeggen Drents karakter. Zo heeft het festival regisseur en theaterschrijver Jack Nieborg( Shakespearetheater Diever, GOOG, Theatergroep Waark) gevraagd een voorstelling te maken op basis van het werk van de Russische aburdist Daniil Charms (1905 – 1942).

Ook NiznO gaat met de Russen aan de slag. De theaterwerkplaats voor jongeren bewerkt voor Axis het sprookje De zeven arbeiders tot de eenakter Jelena de schitterende. Voorts komt De Lege Ruimte, de theatergroep van Jos Visscher zelf, met een collagevoorstelling op basis van teksten Anton Tsjechov.

Het Russische onderdeel is te zien in theater De Nieuwe Kolk. Het is voor het eerst dat Axis zo nadrukkelijk gebruik maakt van een en dezelfde locatie. Het festival liet zich in het verleden voorstaan op het zwervende karakter en een neus voor aparte speelplekken. "We hebben nu een mooi, nieuw theater in Assen, daar moesten we iets mee doen. Volgend jaar doen we het waarschijnlijk weer anders", zegt Visscher.

Net als tijdens de voorgaande edities is het Vlaamse Ensemble Leporello van de partij in Assen. "Die hebben de afgelopen jaren een eigen publiek opgebouwd", verklaart Visscher. Dit keer brengen ze op onverwachte momenten en plekken Lyrical Minutes in the City. Visscher: "Flash mob-opera's voor wie geluk heeft. Wie het niet wil missen, moet maar een mailtje sturen, dan wil ik bij uitzondering de tijd en locatie verklappen."

Eveneens uit België komt Compagnie Marius, een gezelschap dat sinds 2006 de internationale festivals afreist en in Assen een stuk naar Samuel Beckett speelt. Uit Frankrijk haalde Visscher Compagnie Jeanne Simone, dansers die de straat als podium en het straatbeeld als decor gebruiken. Ook het Vlaams-Nederlandse Woest komt met dans naar de Drentse hoofdstad.

De Gouverneurstuin dient opnieuw als baken voor festivalgangers. Afgezien van een hit & run-performance van De Noorderlingen staan in de tuin geen voorstellingen gepland. Wel concerten, waarvan de programmering door Visscher uit handen is gegeven. Het affiche vermeldt onder meer de namen van Beans & Fatback, Törf, Tangarine, The Cool Quest, The Tightropes en Ranyáda.

De afgelopen jaren heeft Axis zich gemanifesteerd als het festival voor podiumkunsten in Drenthe. Sinds 2011 is er nog een Drents festival dat aanspraak maakt op die titel: FestivalDerAa in Schipborg. Het woord concurrentie is niet van toepassing, zegt Visscher. "Het is heel goed dat in Drenthe twee van dit soort festivals bestaan. Het vult elkaar aan. FestivalDerAa zit in het voorjaar in een natuurgebied. Wij brengen meer eigen producties en opereren in de stad."

Na afloop van het tweede lustrum wil Visscher terugkijken. "We zijn als organisatie gegroeid, maar de financiële omstandigheden zijn zorgelijk. Ik wil nog steeds dat Axis ook een productiehuis kan zijn, bijvoorbeeld voor kleinschalige voorstellingen die het festival een eigen smoel geven. Tien jaar is een mooi moment om de balans op te maken: wat gaat er goed, wat kan er anders, wat willen we nog?"

Kaartverkoop

De tiende editie van festival Axis vindt 20, 21 en 22 september plaats in de binnenstad van Assen. Voor informatie over de voorstellingen, de randprogrammering, de muziekoptredens en de kaartverkoop zie www.axisfestival.nl.


Die heerlijke Vereende Staat

Ter gelegenheid van het Nederland-Ruslandjaar lees ik voor Dagblad van het Noorden klassiekers uit de Russische literatuur – van vroeger tot nu. Aflevering 8: Wij van Jevgeni Zamjatin.

Wij Jevgeni ZamjatinJevgeni Zamjatin (1884 – 1937) speelde een prominente rol in de Russische literatuur vlak voor en vlak na de revolutie van 1917. Maar in 1921 kreeg hij zijn nieuwste boek niet uitgegeven, kort daarop werd hij zonder proces verbannen uit de nog jonge Sovjet-Unie. Dat vonnis werd vernietigd, al bleef zijn contrarevolutionaire reputatie hem achtervolgen, tot in Parijs, waar hij in armoede stierf.

Het boek uit 1921 heet Wij. Het vertelt over een ingenieur die in opdracht van 'de Weldoener' bouwt aan 'de Integraal', een raket die de ruimte moet worden ingeschoten met aan boord 'traktaten, epen, manifesten, oden en andere schrifturen over de schoonheid en heerlijkheid van de Vereende Staat'. Ook de ingenieur – zijn naam is D-503 – levert een bijdrage: het dagboek waarin hij schrijft tot de lancering.

Uit het dagboek blijkt dat D-503 niet is opgewassen tegen de zegeningen van de Vereende Staat. Het gaat mis als hij verliefd wordt op I-330, een ander dan de hem toegewezen O-90. Hij begint te twijfelen aan de bereikte utopie waarin mensen machines zijn en leven in 'goddelijke parallellepipeda der doorzichtige woningen'. Het gaat nog erger mis als de Staatswetenschap een manier vindt om 'de fantasie te genezen middels driefasige uitbranding met x-stralen'.

Het verboden Wij verscheen in 1924 in het Engels en in 1927 in Praag, in zowel het Tsjechisch als het Russisch. Pas in 1988 volgde een officiële uitgave, ironisch genoeg toen de Vereende Staat uiteenviel. Vanwege het uitzonderlijke karakter geldt het als zeer invloedrijk. Het zou Aldous Huxley hebben geïnspireerd bij het schrijven van diens beroemde anti-utopische roman Brave New World uit 1932.

De toekomstroman Wij hing in de lucht, als waarschuwing tegen de almacht van de rede. Zo verscheen in 1927 in Duitsland de film Metropolis van Fritz Lang, en in 1931 in Nederland Blokken van Ferdinand Bordewijk. Zeker is dat George Orwell, auteur van 1984 (uit 1948), het boek van Zamjatin heeft gelezen, hij schreef er een recensie over. Zowel in 1984 als in Wij maakt het systeem een einde aan de liefde.

Een uniek boek is Wij zeker. Het leest niet gemakkelijk, het proza van Zamjatin bevat hallucinerende zinnen als: 'Rondom mij ligt een glazen, door een gele zon overgoten woestijn. Ik zie hoe daar zoals in water, in het glazen spiegelvlak de blikkerende muren ondersteboven, met hun voet in de lucht hangen, en hoe daar ondersteboven, belachelijk, met de benen in de lucht, ik zelf hang.'

Maar de inhoud laat weinig te raden over. In een totalitaire staat is geen plaats voor het individu, waarschuwt Zamjatin, terwijl hij tussen de regels door een nieuwe revolutie aankondigt. En als wij denken ons doel bereikt te hebben, is het einde nabij en de vrijheid afgelopen: 'Haalt uw herinnering maar eens op: in het paradijs kent men geen verlangens meer, geen liefde; daar zijn gelukzaligen, met een geopereerde fantasie (enkel daarom zijn ze toch gelukzaligen), engelen, slaven Gods …'

Boek Wij Auteur Jevgeni Zamjatin Uitgever Atlas Prijs 18,95 euro (188 blz)


De Russen zijn er nog steeds

Na het geweld van het Time Shift Festival, afgelopen voorjaar, leek het wel gedaan met het Nederland-Ruslandjaar in Noord-Nederland. Toch wordt de band tussen twee landen nog steeds 'gevierd'. Misschien wat minder uitbundig, maar daarom nog niet minder interessant. Helemaal nu er zo veel kritiek is op Rusland als schender van mensenrechten en toevluchtsoort voor Amerikaanse dissidenten.

In het Nederlands Stripmuseum is tot eind deze maand de tentoonstelling Daar komen de Russen! Da njet navernoe (Ja nee misschien) te zien, een overzicht van de wijze waarop cartoonisten in Rusland te werk gaan. Ruim tweehonderd cartoons selecteerde samenstellers Marianne van Voorn en Polina Smid-Zayats, gemaakt door 27 Russen.

IgorSmirnov
Op het eerste gezicht gaan Russische cartoonisten, veelal geboren in de vijftig en zestig, niet anders te werk dan hun Nederlandse collega's. Technische verschillen zijn er weinig, al moet gezegd dat de getoonde selectie een aantal parels bevat op een niveau dat je zelden in Nederlandse kranten en tijdschriften ziet.

Dat geldt vooral het werk van Valentin Druzhinin en Mikhail Zlatkovsky, die verfijnde illustratietechnieken combineren met een even subtiel als venijnig gevoel voor het verbeelden van gevoelige onderwerpen. En daar zijn er nogal wat van in Rusland, waar 'de Staat' niet schroomt om op willekeurige momenten in te grijpen.

Daar komen de Russen! omvat elf thema's, waarbij politiek, repressie en corruptie het zwaarst zijn vertegenwoordigd. Vergelijk dat eens met Nederland, waar nauwelijks cartoons over repressie worden gemaakt. De Russische corruptie, aan de kaak gesteld op 25 cartoons, kan overigens soms goed worden uitgelegd als klassenstrijd. Zie daarvoor het werk van Igor Smirnov.

Bijzonder is de aandacht voor de zogeheten filosofische cartoon. Volgens de samenstellers een genre dat typerend is voor Rusland, waar het leveren van commentaar op 'de Staat' altijd hachelijk is geweest. Wat niet wil zeggen dat het onmogelijk was en is, als het commentaar zich richt op 'het leven en lot' is veel mogelijk.

In de begeleidende catalogus, wordt op passende wijze stilgestaan bij de moeilijke omstandigheden waaronder de Russen moeten werken. We citeren cartoonist Vjacheslav Poluhin:

"De media hebben met de professionele satirische tekening een uiterst kracht wapen in handen. Echter, de huidige democratische regering van Rusland heeft ervoor gezorgd dat scherpe politieke cartoons vervangen werden door het werk van een massa 'tandeloze stylisten. Zij maken een parodie van het genre, uitzonderingen zijn zeldzaam."

Expositie 'Daar komen de Russen! Da njet navernoe' met werk van 27 Russische cartoonisten Te zien Nederlands Stripmuseum Groningen Open t/m 31/8 di – zo 10.00 tot 17.00 uur.