Vierde editie Poëzie Dichterbij: 200 bezoekers
Ingezonden mededeling: hiphopfinale Drentse Popprijs

De Sovjet Mythe: van fris naar donker en duister

WeSmedenZwaardenTotPloegscharenVoetsjtitsjVooruitlopend op het Nederland–Ruslandjaar is de komende maanden in het Drents Museum in Assen De Sovjet Mythe te zien. De tentoonstelling biedt een overzicht van schilderijen en beelden gemaakt tussen 1932 en 1960, toen kunstenaars en leiders van de Sovjet-Unie nog geloofden in onbeperkte kracht en eigen mogelijkheden. 

Alisa Lyubimova heeft een mooie baan. Al 35 jaar werkt ze bij het Russisch Museum in Sint Petersburg, voor Russen die van de nationale schilderkunst houden het belangrijkste museum van het land. Begonnen als jonge kunsthistoricus toen de Sovjet-Unie nog bestond, heeft ze het in het Rusland van Poetin tot conservator gebracht. "Ik heb wel eens gedroomd over ander werk, bij een ander museum", zegt ze met een lachje. "Maar in Rusland is het niet gewoon dat alle dromen uitkomen."

Lyubimova beheert het depot in het Russisch Museum waar op rollen en rekken de schilderkunst wordt bewaard uit het midden van de vorige eeuw. Het is de periode waarin Josef Stalin en de zijnen bepaalden welke schilderijen en beelden geschikt waren om aan het volk te tonen: het socialistisch realisme. "Niet het meest geliefde tijdperk in onze collectie", stelt Lyubimova. "Veel bezoekers in ons museum komen voor de schilderijen van de negentiende eeuw, voor Ilja Repin. De kunst in mijn afdeling is vooral voor oudere Russen nogal beladen."

AlexandrSamokhvalovMeisjeInSportshirtJuist het beladen socialistisch realisme is door het Drents Museum gekozen als onderwerp voor de nieuwe, grote tentoonstelling: De Sovjet Mythe. "Het past binnen ons expositiebeleid", verklaart conservator en samensteller Harry Tupan. "Ons museum is in Nederland bekend van de Nederlandse realisten. Daarnaast hebben we vier jaar geleden een grote tentoonstelling gehad rond de Leipziger Schule, met kunst uit de voormalige DDR. En in de toekomst willen we graag iets doen met het Amerikaans realisme."

Aanvankelijk had Tupan zijn zinnen gezet op kunst uit meerdere voormalige Oostbloklanden. Dat veranderde toen Sjeng Scheijen, specialist Russische kunst, hem in contact bracht met Evgenia Petrova, directeur van het Russisch Museum. Zij bood toegang tot een enorme kunstcollectie die Rusland nooit eerder heeft verlaten. In samenspraak met Scheijen, eerder betrokken bij de Repin-tentoonstelling en het Dhiagilev-evenement in Groningen, werden zeventig werken geselecteerd uit de jaren tussen 1932 en 1960.

Gezamenlijk laten ze zien wat de Sovjetleiders hoopten te bereiken: een samenleving vol zorgeloosheid, levenslust en enthousiasme. "Een land met alle denkbare mogelijkheden voor arbeiders, een trotse staat met sterke leiders en gelukkige, gezonde mensen", vat directeur Petrova het samen. "Wij zijn gewend deze kunst door een politieke bril te bezien. Het zou goed zijn als deze kunst internationaal als kunst wordt bezien – los van wat de Sovjetleiders voor ogen hadden."

Het gangbare beeld wordt bepaald door propaganda en bewuste misleiding. "Het verhaal is genuanceerder", weet Scheijen. "Zeker in de jaren dertig geloofden de kunstenaars oprecht wat zij schilderden: zij bouwden aan een nieuwe maatschappij." Scheijen onderscheidt grofweg drie lijnen binnen het socialistisch realisme: de officiële lijn van de regering, de lijn van avant-gardisten die onder het Sovjetbewind hun kunst wilden blijven maken, en de lijn van de nieuwkomers die de propaganda en avant-garde naar hun hand wilde zetten.

Kazemir Malevitsj is de meeste bekende vertegenwoordiger van het socialistisch realisme. De avant-gardist werd in 1927 gesommeerd naar zijn geboorteland terug te keren en liet daarbij in Duitsland een collectie achter die hem later in het Westen wereldberoemd zou maken. In Leningrad, het huidige Sint-Petersburg, stelde hij zijn opvattingen in dienst van de heilstaat. Iets wat zijn tijdgenoten als Wassily Kandinsky en Marc Chagall nooit hebben willen en kunnen doen.

KolchozenboerPavelFilonovDe communistische partij bepaalde het kunstklimaat. "Op de eerste plaats door in 1932 een resolutie uit te vaardigen", vertelt Scheijen. "Daarna door doeken en verf beschikbaar te stellen, en via opdrachten van de ministeries. Vooral defensie en landbouw waren belangrijk, Stalin was meer een man van de letteren. De voorkeur ging uit naar werken met veel symboliek en herkenbare taferelen die tot hun recht kwamen in openbare gebouwen, zoals de metro in Moskou, maar ook in fabrieken."

Sommige kunstenaars grepen terug op de Russische folklore en de traditie van Repin, zoals Alexander Laktionov met zijn Brief van het front. Er waren er ook die eigenzinniger bijdragen leverden. Zoals de avant-gardist Pavel Filonov, het best bewaarde geheim van de Sovjet Unie, die door de dikte van het ijzeren gordijn pas laat in het Westen is ontdekt. Twee van zijn schilderijen zijn op De Sovjet Mythe te zien: Kolchozenboer (foto) en Stootarbeidsters op de fabriek De Rode Dageraad.DeVerdedigingVanSebastopolAleksandrDaneika
De kern van de tentoonstelling in Assen wordt gevormd door het werk van Aleksandr Daneika, een andere kunstenaar van wie de klasse pas na de val van de Sovjet Unie wereldwijd bekend is geworden. Daneika geldt als uitvinder van de nieuwe Sovjet-mens. Hij genoot veel gezag en vertrouwen en mocht ook buiten de Sovjet-Unie schilderen, in Amerika en Frankrijk. Zijn bekendste werk is het dramatische De verdediging van Sebastopol uit 1942, een topstuk uit het Russisch Museum.

Welbeschouwd heeft het socialistisch realisme een paar jaar in vrijheid gefunctioneerd. In 1936 begon Stalin zijn eerste zuiveringen. In 1939 werden de teugels gevierd, in de hoop dat kunstenaars de oorlogsindustrie zouden ondersteunen. "Het is moeilijk na te gaan of sprake is geweest van dwang", zegt Scheijen. "De staatsterreur was erg willekeurig: het kon iedereen overkomen. We zullen nooit weten waarom Arkadij Plastov in 1937 het Kolchozenfeest schilderde, terwijl een paar jaar eerder miljoenen mensen waren omgekomen van de honger."

Oogt het socialistisch realisme in de jaren dertig onmiskenbaar fris en aantrekkelijk – zie de sporters van Alexandr Samochvolov – in de jaren veertig en vijftig wordt het realisme donker en duister. Aanvankelijk is er nog trots, vanwege de overwinning op de Duitsers. Daarna krijgt de kunst een zorgelijke ernst, het meest duidelijk in beeld gebracht door Gelij Korzjev. "Het socialistisch realisme ontdaan van de utopische glans en het extatische optimisme", aldus Scheijen.DeVaandeldragerGelijKorzjev
Van Korzjev wordt in Assen De Vaandeldrager uit 1960 getoond, een deel uit een drieluik getiteld Communisten. Volgens de schilder verbeeldt het schilderij een heroïsche daad. Hij zei over zijn werk: "Persoonlijk deel ik de ideeën van het communisme, dat is waarom ik het schilderij zo heb genoemd, maar het schilderij gaat niet over het communisme, het gaat over een heldendaad. De vlag zou elke kleur kunnen hebben."

De Vaandeldrager toont een man die een rode vlag van de grond raapt. Of legt hij die gedwongen neer?

Tentoonstelling

De tentoonstelling De Sovjet Mythe. Socialistisch realisme 1932 – 1960 is tot en met 9 juni te zien in het Drents Museum in Assen. Open dinsdag t/m zondag van 11 tot 17 uur. Gesloten op eerste kerstdag en nieuwjaarsdag. Tijdens feestdagen ook op maandag geopend. Zie ook www.drentsmuseum.nl