Marcel Möring dingt naar Libris Prijs én Gouden Uil
Daniël Lohues wordt steeds meer verhalenverteller

Lees Michel de Montaigne om te leven

SaraBakewellVoor alles is een tijd. Michel Eyquem de Montaigne moest eerst een bijnadoodervaring meemaken alvorens hij met schrijven kon beginnen. Daarna volgde een onmiskenbaar succesverhaal, met bijbehorende pieken en dalen en uiteindelijk een stijgende lijn. Ruim vijfhonderd jaar na publicatie gelden zijn Essais als een eeuwig fris meesterwerk, als inspiratiebron voor schrijvers en filosofen over de hele wereld.

De Britse docent creative writing Sarah Bakewell schreef een enthousiasmerende biografie van Montaigne (1533 – 1592). Haar Hoe te leven. Een leven van Montaigne in één vraag en twintig pogingen tot een antwoord is een geslaagde, uitstekend leesbare, zeer informatieve introductie op het werk van een denker uit Frankrijk, die begreep dat niets vast staat en dat de mens om die reden veel ruimte en vrijheid nodig heeft.

DeEssaysMontaigne was ongetwijfeld niet de eerste met die opvatting.Wat hem anders maakt dan zijn voorgangers is dat hij zijn ideeën zó op papier zette dat het tot een genre heeft geleid: het essay. In ons land wordt zijn vinding gezien als dé schrijfvorm voor denkers; een beetje auteur bundelt vroeg of laat zijn essays.

Maar er is nog iets waarin Montaigne, volgens Bakewell, verschilt van de schrijvende denkers voor hem: zijn stijl. Hij hanteerde een zeer persoonlijk handschrift voor uiteenlopende onderwerpen: over het slapen, over geuren, over dronkenschap, over duimen, over koetsen, over woede, over vriendschap et cetera. 107 essays, steeds met zichzelf en zijn naaste omgeving als uitgangspunt, dus met het openhouden van de mogelijkheid dat anderen héél anders konden denken.

Dat laatste gebeurde ook. De katholieke kerk hield de Essais bijna tweehonderd jaar op de lijst met verboden werken, vooral omdat het zoveel ruimte bood voor twijfel. René Descartes vond de geschriften veel te vrijblijvend. Blaise Pascal maakte er de kachel mee aan: "Hij spreekt zowel degenen tegen die stellen dat alles onzekerheid is, als degenen die stellen dat dit niet zo is, omdat hij helemaal niets wil stellen."

Maar het werk doorstond de kritiek glansrijk. Biograaf Bakewell citeert tal van prominenten die Montaignes gelijk bewijzen en hun bewondering uiten.Walt Whitman: "Spreek ik mezelf tegen? Heel goed, dan spreek ik mezelf tegen. Ik ben omvangrijk. Ik omvat menigten." Gustave Flaubert: "Lees hem niet zoals kinderen zouden doen, namelijk om je te vermaken, en evenmin zoals ambitieuze mensen, namelijk om te worden onderricht. Nee, lees hem om te leven."

Om die reden heeft Bakewell voor haar geïllustreerde biografie een structuur gekozen van een zelfhulpboek. Hoofdstukken hebben titels als Lees veel, vergeet het meeste en wees traag van geest, Wees gematigd, Ga op reis, Doe je werk goed, maar niet te goed en Geef de controle op. Stuk voor stuk behandelen ze een aspect uit de Essais en delen uit het leven van Montaigne, inclusief zijn nierstenen. Plus nog twee andere lijnen: de receptie van het werk door de eeuwen heen, en het Frankrijk van de zestiende eeuw.

Het land lag er niet best bij in die tijd. Bakewell formuleert het zo: "De halve eeuw waarin Montaigne leefde was zo rampzalig voor Frankrijk dat het land nóg een halve eeuw nodig had om ervan te herstellen – en in sommige opzichten kwam het herstel nooit, want de onrust aan het einde van de zestiende eeuw belette Frankrijk een groot rijk in de NieuweWereld op te bouwen, zoals Engeland en Spanje deden, en leidde ertoe dat het een naar binnen gericht land bleef."

Het leven van Montaigne is in hoofdlijnen overzichtelijk: zoon van een welgestelde landeigenaar volgt opleiding tot jurist, krijgt aanstelling in Zuid-Frankrijk, maar neemt op 37-jarige leeftijd – na een aantal sterfgevallen in naaste kring – ontslag om ’stil’ te gaan leven. Na tien jaar publiceert hij de eerste editie van zijn Essais. Zijn naam en faam stijgt, hij maakt reizen, wordt onverwacht gevraagd als burgemeester van Bordeaux, en raakt tegen zijn zin actief in de landelijke politiek.

Het werk waaiert alle kanten op, het gaat van hoog naar laag, van diepzinnig naar banaal. Met die aangename verscheidenheid was Montaigne zijn tijd ver vooruit, je zou het pre-modern kunnen noemen. Bakewell laat zien dat de ideeën niet uit de lucht kwamen vallen. Op overtuigende wijze legt zij verbanden tussen Montaigne, de veranderingen van zijn tijd en de klassieke oudheid.

Montaigne haalde zijn inspiratie bij Plutarchus, de Griekse wijsgeer uit de eerste eeuw na Christus van wie rond 1570 juist werk in het Frans was vertaald. En bij Seneca, de Romeinse schrijver en filosoof uit de eerste eeuw. Zo stond zelfs de bewonderde Montaigne op de schouders van giganten. Ook hem was niets menselijks vreemd. Maar lees daarvoor vooral zijn essays.

Boek: Hoe te leven. Een leven van Montaigne in één vraag en twintig pogingen tot een antwoord. Auteur: Sarah Bakewell. Uitgever: Van Gennep. Prijs: 22,50 euro (492 blz.). Boek: De essays. Auteur: Michel de Montaigne. Uitgever: Athenaeum – Polak & Van Gennep. Prijs: 37,50 euro (1476 blz.)