Grensloos Kunst Verkennen met Anton Korteweg
Dáár knapt Coevorden van op

De lange adem van het harmonium

Bert Koerselman kijkt alsof hem gevraagd wordt zijn lievelingen om te brengen. Het topstuk van het Harmonium Museum in Barger-Compascuum? Als het dan écht moet, zou hij kiezen voor een pedalion van R. van den Berg uit Amersfoort. Vanwege de drie klavieren op het instrument, wat zeldzaam is voor een harmonium. En omdat er maar één van bestaat; niks geen seriewerk uit de fabriek.Maar vooral ook vanwege het verhaal dat er aan vast zit.

MuseumHarmonium 
Het pedalion werd gemaakt op verzoek van een Joodse familie uit Amsterdam. Wanneer precies is onduidelijk, maar toen het instrument werd afgeleverd, was de familie er niet meer. 1942. Na een aantal omzwervingen ontfermde een liefhebber uit Lisse zich over het instrument en vond het later een plek in een bollenschuur. Totdat het Harmonium Museum werd getipt.

Dit jaar is het tien jaar geleden dat het museum in het Veenpark in Barger-Compascuum neerstreek. Oprichter Jan Vos zat verlegen om een goede plek voor zijn uitdijende privéverzameling en kreeg in 2001, tijdelijk, een leegstaand gebouw toegewezen. Het gemeentebestuur van Emmen had het ooit in een onbezonnen bui overgenomen van de Floriade in Zoetermeer. Inmiddels komen in het enige geregistreerde museum van de grootste Drentse gemeente jaarlijks 10.000 bezoekers over de vloer.

Met een collectie van 150 verschillende exemplaren durft het Harmonium Museum zich het grootste ter wereld te noemen. In de Verenigde Staten zit nog een grote, maar die heeft alleen Amerikaans materiaal, weet Koerselman, die als vrijwilliger de public relations verzorgt. In Barger-Compascuum staan instrumenten uit onder meer Duitsland, Engeland, Nederland, Tsjechië. Zelfs de allereerste is aanwezig, een Frans Debain-harmonium uit 1840.

Het harmonium heb je grofweg in twee soorten, doceert Koerselman. Het ene werkt volgens het aanblaasprincipe, het andere via een later ontwikkelde aanzuigtechniek. Aanvankelijk werd het instrument vooral gebruikt voor kamerconcerten en optredens in salons. Daarnaast bleek het een gedroomd oefenapparaat voor kerkorganisten. Begin vorige eeuw, toen het harmonium fabrieksmatig gemaakt kon worden, groeide het uit tot een instrument voor een massapubliek.

In 1920 stonden in de Nederlandse huizen zo'n 900.000 harmoniums, zegt Vos. Voor 110 gulden had je er een. Wie meer wilde, liet er een bouwen als meubelstuk, compleet met spiegels en raampjes. Vooral in protestants-christelijke kring waren ze zeer geliefd, niet alleen om mee te pronken, ook als voorloper van de radio. 's Avonds met het gezin rond het harmonium; vader speelt, moeder en kinderen zingen. Kerkliederen en werelds repertoire.

Bij Jan Vos kwam er in 1953 een in huis. Zijn vader kon prachtig spelen, maar zoon Jan ontbeerde dat talent. Ga jij maar voetballen, adviseerde vader. Toch trok het instrument, en dan vooral de techniek en de constructie. Voor Koerselman was er eerst het kerkorgel, het harmonium diende als studieinstrument voor thuis. Toegegeven, je kunt ook oefenen op een keyboard. Maar die klank hè, dat is anders dan wat uit een luidspreker komt. Warmer. Fijner. Uniek.

De doorbraak van het elektronische orgel in de jaren zestig luidde een neergang in. Over het harmonium werd daarna met dedain gesproken: psalmenpomp, cirkelzaag des geloofs, hallelujapomp. Maar sinds de jaren tachtig, neemt de waardering weer enigszins toe. Vooral onder serieuze muziekliefhebbers, weet Koerselman. Dankzij de gestegen belangstelling voor romantische muziek. Er wordt nog steeds muziek voor geschreven, er worden steeds concerten mee gegeven, er worden steeds opnamen mee gemaakt.

Maar voor het grote publiek is het harmonium op de eerste plaats nostalgie. De mensen hebben er persoonlijke beelden bij, vertelt Vos. Van befaamde spelers als Feike Asma en Piet van Egmond. Van vroeger, thuis bij vader en moeder, toen de wereld nog klein, overzichtelijk en knus was. Er wordt in het museum vrijwel dagelijks op een harmonium gespeeld. Mensen beginnen spontaan mee te zingen. En als je dan even wacht, komen vanzelf de tranen.

Museum

Harmonium Museum Nederland, Berkenrode 4 Barger-Compascum. Open ma. t/m za 11.00 tot 16.30 uur, t/m 23 oktober. Entree (inclusief Veenpark). Entree €12,95. Zie ook www.harmonium-museum.nl