Beginnend snorretje beschermt zijn moeder
Canon van de Westerse poëzie

Voorbij, voorbij, o en voorgoed voorbij

Willebeeklemair

'Buiten in de biezen' van H. Willebeek le Mair (1889 - 1966) uit 'Hollandsche Kinderliedjes'

Enige tijd geleden ontving de redactie een brief waarin aandacht werd gevraagd voor schrijfster Arja Peters, pseudoniem van Chinny van Erven (1925-1996) uit Smilde. "Vijftig jaar geleden verscheen van haar hand het eerste deel uit de reeks De olijke tweeling", schreef een lezer. "Een mooie aanleiding om eens uitgebreid stil te staan bij deze ooit zo razend populaire serie."

OlijketweelingDe olijke tweeling, Ellis en Thelma, hoe konden we ze vergeten? Geen moeder, maar wel een stoet vervelende kinderjuffen en een hond, Spikkel. Goed voor talloze doldwaze avonturen, zoals het in de jaren vijftig heette. De volwassen boekenlezer had niet veel met het duo op - platte verhaaltjes vol clichés, slordig geschreven - maar jonge lezeressen konden er geen genoeg van krijgen. Meer dan twee miljoen boeken zijn er van verkocht.

Arja Peters had zo in Bekend en onbekend van Marjan Schuddeboom kunnen staan. In dit boek vraagt Schuddeboom zich af wat er is geworden van schrijvers die vroeger honderdduizenden kinderen bezighielden. Aan de hand van titels als Floris van den Aemstel, wie was hij?, Maren Koster, een onbekende vrouw en Augusta van Slooten, een gordiaanse knoop presenteert ze 42 biografieën. Peters zit daar niet bij. De eerste Olijke tweeling verscheen overigens in 1958.

Compleet zijn de levensbeschrijvingen allerminst. Schuddeboom komt regelmatig tot de conclusie dat de eens zo geliefde schrijver volkomen van de aardbodem is verdwenen. Zelfs oude buren weten nergens meer van, er zijn alleen nog knipsels uit de Bussumsche Courant. Schuddeboom is wetenschapper noch journalist, maar dankzij haar niet aflatende inspanningen is in elk geval een beetje informatie bewaard gebleven van het legioen anonieme auteurs.

Een zeer geslaagd boek over oude kinderboeken is geschreven door Janneke van der Veer, hoofdredacteur van Boekenpost. In haar prachtig uitgegeven Van Arendsoog en Joop ter Heul biedt ze een fraai geïllustreerd overzicht van wat er zoal tussen 1900 en 1970 aan kinderboeken is verschenen. Ze doet dat aan de hand van thema's: boeken over cowboys en indianen, over heropvoeding en vriendschappen, over school, bleekneusjes et cetera.

Van Arendsoog en Joop ter Heul is een kijk-, lees- en bladerboek in één. Van der Veer zoekt niet altijd de diepte en heeft een goed oog voor fenomenen en leuke weetjes. Ze staat onder meer stil bij de kwartjesboeken uit de jaren dertig, uitgegeven om de minder kapitaalkrachtige meisjes en jongens aan lectuur te helpen. Maar ook begrippen als Pietje Bell, W.G. van der Hulst, Hans Borrebach, Bram Vingerling en De Kameleon komen voorbij. Zelfs aan de Kinderboekenweek is een hoofdstuk gewijd.

RupsenfeeWat voor oude kinderboeken geldt, gaat ook op voor oude prenten. Veel aandacht is de afgelopen jaren uitgegaan naar de wandschoolplaten. Jan Blokker en zijn zonen vulden reeds twee boeken en ook uitgever Wolters- Noordhoff dook onlangs in het archief. Jan A. Niemeijer bracht in 2000 een boek uit over J.H. Isings, misschien wel de bekendste illustrator van schoolplaten. Maar hij is gespecialiseerd in het werk van Cornelis Jetses (1873-1955), de tekenaar van Ot en Sien en het Leesplankje.

In zijn nieuwste boek Cornelis Jetses als sprookjestekenaar staat Niemeijer uitgebreid stil bij de tekeningen die Jetses maakte voor verschillende sprookjesboeken. De uitgave bevat prenten van bekende en minder bekende sprookjes, zoals gebruikelijk in een romantische stijl die met beide benen in de vroege negentiende eeuw wortelt. En passant vertelt Niemeijer (opnieuw) over de loopbaan en betekenis van Jetses, en over zijn belangrijkste uitgever, J.B. Wolters.

Liefhebbers van Jetses en andere prentenmakers doen er verstandig aan een bezoek te brengen aan de internetsite www.geheugenvannederland.nl waar een tentoonstelling is geopend met prentenboeken van 1810 tot 1950. Het betreft hier 650 prentenboeken uit verschillende collecties die van kaft tot kaft zijn door te bladeren. Van Robinson Crusoë tot Tielse Flipje, van oude bakerrijmen tot Buiten in de biezen van H. Willebeek le Mair in Hollandsche liedjes.

Dat de belangstelling voor oude prenten en jeugd- en kinderboeken zo'n vlucht heeft genomen is eenvoudig te verklaren. Er is een groeiende groep ouderen die met veel plezier terugdenkt aan de boeken die ze als kind en puber hebben bekeken en gelezen. Diezelfde kapitaalkrachtige groep loopt nu vol verlangen naar vroeger de beurzen en rommelmarkten af waar dozen vol klassiekers en lectuur worden aangeboden. Op zoek naar dat ene boek waarin toen alles samenkwam.

Maar dat is niet het hele verhaal. Want hoezeer oude kinderboeken ook ontroeren en vermaken, ze laten tevens zien hoe onze maatschappij is veranderd en hoe onze waarden en normen zijn opgerekt. Wie Arendsoog herleest, moet gapen bij J. Nowees ooit zo spannend lijkende wereld. Wie Joop ter Heul leest schrikt van het onvermijdelijke voorland waar Cissy van Marxveldt haar bakvissen in de jaren twintig en dertig naartoe loodste.

Nostalgie? In sommige opzichten is het maar beter dat vroeger definitief voorbij is.

Boek: Bekend en onbekend. Auteur: Marjan Schuddeboom. Uitgever: Free Musketeers. Prijs: € 17,95 (240 blz.).

Boek: Van Arendsoog tot Joop ter Heul. Auteur: Janneke van der Veen. Uitgever: Terra. Prijs: € 24,95 (144 blz.).

Boek: Cornelis Jetses als sprookjestekenaar. Auteur: Jan A. Niemeijer. Uitgever: Kok Omniboek. Prijs: € 22,50 (96 blz.).