Woest en Ledig

Handen uit de mouwen met Halbe Zijlstra

Staatssecretaris Halbe Zijlstra (Oosterwolde, 1969) broedt momenteel op zijn reactie op het advies van de Raad voor Cultuur en het beleid voor de komende jaren. Wij kregen tijd voor vragen over zijn band met Noord-Nederland en de noodzaak van bezuinigingen op kunst en cultuur. Maar over hoe die precies uitpakken, kan en wil hij nog niets kwijt.

Oosterwolde

“Ik ben een nakomertje in een gezin met twee oudere zussen, mijn vader was rechercheur bij de politie en mijn moeder huisvrouw. Oosterwolde is een net-niet-dorp: te groot om iedereen te kennen en te klein om veel voorzieningen te hebben. Toen ik er woonde, telde het dorp 10.000 inwoners en was er één kroeg. Om te stappen gingen we dan naar Assen, Drachten, Groningen, en naar Pruim in Zevenhuizen. Ik heb een prima jeugd gehad in Oosterwolde, veilig en tamelijk onbezorgd.”

Volkscultuur

“De cultuur in ons gezin liep via mijn moeder – mijn vader was secretaris van de plaatselijke voetbalvereniging – zij was bijvoorbeeld geïnteresseerd in volkscultuur en zorgde ervoor dat we musea bezochten. Ik spreek geen Stellingwerfs, wel Fries, omdat mijn grootouders uit de buurt van Dokkum komen. Veel mensen in Oosterwolde spreken Fries, maar op straat was de taal Nederlands.”

Marketing

“Na het VWO in Oosterwolde ben ik marketing gaan studeren aan de Heao in Groningen. Het is niet dat ik een duidelijk beroep voor ogen had. Als kind wilde ik vanwege mijn vader politieagent worden en vanwege mijn opa boer. Als puber handelde ik wat en weer later wilde ik het zakenleven in. Dan is marketing erg handig. Het leert je niet alleen om zaken en ideeën aan de man te brengen, het leert je ook om je in de positie van andere mensen te verplaatsen. Nu ik in de politiek zit, heb ik daar veel baat bij.”

Sociologie

“Dat ik naast de Heao sociologie ben gaan studeren, was voor mij een één-op-één logische stap. De vraag hoe groepen mensen functioneren in het maatschappelijke veld, de processen en richtingen die daar een rol bij spelen, het lag voor mij in het verlengde van de studie marketing. Ik heb mijn studententijd als een fantastische periode ervaren. Ik voelde me voortdurend uitgedaagd, bijvoorbeeld door de mogelijkheden om stage te lopen in het buitenland. Het voordeel van Groningen als studentenstad, vergeleken met andere steden, is dat je geen lid van een vereniging hoeft te zijn, om je toch goed te kunnen ontwikkelen. Ik heb in totaal zes jaar en vier maanden over beide studies gedaan.”

Bolkestein

“In 1994 ben ik lid geworden van de VVD. Het was de periode dat Bolkestein veel kritiek kreeg op zijn standpunten over migratie en de sociale zekerheid. Veel van die aanvallen kwamen voort uit een toen gangbare maatschappelijke correctheid, maar gingen in mijn ogen voorbij aan de kern van zijn ideeën. Bolkestein benoemde zaken en beredeneerde waar de problemen in de samenleving vandaan kwamen, dat vond ik inspirerend. Vanaf dat moment werd ik politiek actief. Ik ben een type van handen uit de mouwen en niet langs de zijlijn blijven staan.”

Utrecht

“Na mijn studie ben ik naar Utrecht vertrokken en in het bedrijfsleven beland. In Utrecht was ik ook politiek actief, daarnaast zat ik veel in het buitenland – die combinatie was niet makkelijk. In 2006 ben ik voor de Tweede Kamer gevraagd, ik was toen in Londen bezig voor Shell de financiële structuur te reorganiseren. Daarop heb ik de knoop doorgehakt om fulltime de politiek in te gaan. Ik dacht: Je kunt altijd weer een bedrijf beginnen, maar je moet geen spijt krijgen van dingen die je hebt nagelaten, dus deed ik de stap naar de Tweede Kamer.”

Wielrennen

“Het fietsen ligt momenteel stil. Ik ben een jaar geleden geschept door een auto en heb verschillende breuken opgelopen. Veel is inmiddels hersteld, maar na elf maanden kwam het ziekenhuis er achter dat ook mijn pols is gebroken – die zit nu in het gips. Ik kan niet wachten tot ik weer Luik-Bastenaken-Luik mag rijden. Noodgedwongen volg ik het wielrennen dus passief. Ja, ook de berichten over Lance Armstrong. Ik heb altijd een stemmetje in mijn achterhoofd van: Zou ook hij niet? Mocht het waar zijn, dan valt er weer icoon van zijn voetstuk – en dat wil je als liefhebber niet.  Je hebt helden nodig, maar echte helden fietsen zonder doping.”

Staatssecretaris

“Het was niet dat ik bij Mark Rutte een verlanglijstje kon neerleggen met voorkeuren. De mogelijkheden moeten er zijn, en het moet je liggen. Je wordt ergens voor gevraagd en daar kun je over nadenken of je dat wilt. Ik wilde dít, maar had het natuurlijk niet gepland. Ik wist dat ik in deze positie veel kritiek kon verwachten. Onder mensen met een hart voor cultuur en het hoger onderwijs is het percentage dat in de pen klimt nu eenmaal hoog.”

Bezuinigen

“De stelling dat de cultuursector naar verhouding meer moet inleveren dan andere sectoren, leidt tot een moeizame discussie. Bezuinigen stuit altijd op bezwaren, niemand wordt daar blij van. Mijn uitgangspunt is dat je moet kijken waar de mogelijkheden liggen, ook inhoudelijk. En een van de problemen binnen de cultuursector is dat de private financiële bijdragen steeds verder achterblijven bij de bijdragen van de overheid. Veel instellingen hebben nu te weinig zicht op het publiek en hun eigen inkomsten. Dat willen we veranderen.”

Maatregelen

“Overal waar ik kom –  niet alleen in het Noorden, ook in het Oosten en het Zuiden – willen instellingen en organisaties zo snel mogelijk weten wat er gaat gebeuren. Begrijpelijk. Maar op dit moment kan ik er niets over zeggen. We zitten midden in een bestuurlijk overleg met de spelers in het culturele veld. De concepten die we nu hebben, worden nog voortdurend aangepast en bijgesteld. Na 15 juni weet iedereen wat mij betreft hoe het er uit ziet.”

'Jevgeni Onegin' als weergaloos luisterboek

Waarom ook niet? Wat de Max Havelaar van Multatuli (1820 – 1887) is voor de Nederlandse literatuur is Jevgeni Onegin van Alexandr Poesjkin (1799 – 1837) voor de Russische. Een monumentaal werk van internationaal niveau, een hoogtepunt in de literatuurgeschiedenis, het begin van iets nieuws, een permanente bron van inspiratie voor mensen die van de letteren houden.

Dan te bedenken dat – zoals mediamagnaat Derk Sauer ooit vertelde – kinderen op school in Rusland állemaal gedichten van Poesjkin uit het hoofd leren opzeggen. Niet per se een deel uit Jevgeni Onegin, maar íets uit zijn oeuvre. Toon Woest en Ledig één kind dat één idee van Multatuli kan navertellen, een fragment uit de Woutertje Pieterse of zo, en we zullen zijn ouders belonen.

Met het net verschenen luisterboek Jevgeni Onegin bijvoorbeeld: drie cd’s waarop vertaler Hans Boland deze ‘roman in verzen’ voorleest. Een bijzonder geslaagde uitgave, om een reeks van redenen. Zoals de merkwaardige ervaring dat bij beluistering de tijd wegvalt. Niks geen 2011met z’n melt down in Fukushima, uitschakeling van Osama bin Laden, een explosief Noord-Afrika en voorpret rond de 3JS op het Eurovisie Songfestival, maar een verfrissend zapmoment naar het Rusland aan het begin van de negentiende eeuw.

Het verhaal in het kort: een jongeman met veel geld en een hoge eigendunk (Onegin) verovert op het platteland het hart van een onschuldig meisje (Tatjana), flirt uit verveling met haar zus (Olga) en beledigt daarmee zijn beste vriend (Lenski). Er volgt een duel waarbij de vriend sterft. Vervolgens vervalt Onegin in lethargie, om jaren later de inmiddels getrouwde Tatjana weer tegen het lijf lopen. Dan wordt hij verliefd, maar wijst zij hem af.

Diepgaand? Het leven is nu eenmaal oppervlakkig, zei Driek van Wissen al. Waar het om gaat is de manier waarop het tot ons komt. En dat is dankzij Poesjkin, Boland én de cd-speler weergaloos. Het stroomt en vloeit. Het kabbelt en jaagt. Het is erudiet en plat. Het is wreed en vrolijk. Het is meeslepend, verwarrend en, jawel, soms ook even saai. Kortom, Jevgeni Onegin toont het leven in een notendop.

Natuurlijk is dat allemaal de verdienste van Poesjkin. Maar daar deze dood is, storten we de eer in de tuin van zijn vertaler. Boland moet veel plezier hebben beleefd aan dit werk – de soepelheid en vindingrijkheid laten zich niet anders verklaren. Terwijl hij voorleest, spreekt een enorm genoegen uit zijn stem, vanwege de taal – die hier in fascinerend slepend-zangerig Nederlands wordt uitsproken, ieder hoofdstuk begint en eindigt overigens in het Russisch. Maar vooral vanwege de rijkdom van dit onmiskenbare, tijdloze meesterwerk.

Volgende maand wordt het beste luisterboek van het afgelopen jaar gekozen. Om mee te doen aan die competitie komt Jevgeni Onegin van Hans Boland te laat. Maar voor de prijs van volgend jaar is hij nu reeds favoriet.

Luisterboek: Jevgeni Onegin van Alexandr Poesjkin. Voorgelezen door Hans Boland. Uitgever: Rubinstein. Prijs: €14,95 (3 cd’s). Dezelfde vertaling is als boek verschenen bij uitgeverij Papieren Tijger. Prijs: €35 (244 blz).

Over ‘Bedevaart’ van Atze van Wieren

Atze van Wieren bezocht een groot aantal kerken in Friesland en Groningen. Steeds werd hij er getroffen door een detail, voorval, anekdote of gedachte. Thuisgekomen in Buitenpost bouwde hij zijn vondsten uit tot gedichten die in zijn tweede dichtbundel, verspreid over twee afdelingen, worden gepresenteerd. Daarnaast stelde hij een derde afdeling samen uit gedichten die niet direct aan zijn kerkbezoek zijn ontsproten, maar wel verwant zijn: Bedevaart.

Sommige gedichten hebben een plichtmatig karakter, alsof ze in opdracht geschreven zijn, ter compensatie van een reis die iets moést opleveren. Maar als geheel is Bedevaart zeker interessant, vooral omdat Van Wieren zich heeft ingespannen zijn bundel tot een uitgebalanceerde compositie te maken, een kunstwerk met een samenhangende thematiek.

In het gedicht Der Aa-kerk slaat hij schoolkinderen gade die een fototentoonstelling bezoeken: ’Beneden in het schip/ zitten jongens meisjes achterna/ galmen uit iPods/ moderne psalmen’.(…) ’Ze hebben geen oog/ voor vermaningen rondom hen/ aan de pilaren: gij zult niet – Dood is elders.// Wie binn’n in Stad’.

Maar met volwassenen gebeurt in kerken iets fascinerends. Die gaan op zoek. Naar zingeving, verdieping en samenhang. Naar zichzelf. Met wisselend resultaat. Zo leest de dichter in Kerk te Westeremden in een vergeelde Bijbel uit Psalm 40: ’Hij heeft een nieuw lied in mijnen mond gegeven’. Vervolgens noteert hij: ’op het graf van Sietje Toxopeus/ groeit een boom waaraan nog rode besjes./ Een holletje maak ik tussen dode bladeren/ zet hem erin, maar hou mijn twijfel.’

Sinds een aantal decennia is het weer in trek om op bedevaart te gaan, vooral naar Santiago de Compostella. Het heeft niet altijd met geloof en boete altijd van doen, vaak wel met sport en ontspanning. Wat telt is het streven naar bevrijding. Dat doel weet Van Wieren af en toe overtuigend te bereiken in Bedevaart. Zoals met Oerknal: ’Wij op aarde zoeken de brokken,/ houden ze tegen elkaar, passen./ O, het geluk als een enkele keer/ geen breuk meer te zien, maar alles/ gedicht is.’

Poëzie als oplossing van het wereldraadsel.

Boek: Bedevaart. Auteur: Atze van Wieren. Uitgever: IJzer. Prijs: €12,50 (76 blz). Bijzonderheid: Van Wieren heeft tegelijkertijd zijn geprezen vertaling uit 2006 van De elegieën van Duino van Rainer Maria Rilke uitgebracht als luisterboek. Uitgever: IJzer. Prijs: €12,50. Speelduur: 78.06 minuten.

Over het hoorspel ‘De triffids’

In 1951 publiceerde de Britse schrijver John Wyndham zijn The day of the Triffids, een science fictionroman waarin de mensheid onder de voet wordt gelopen door agressieve, 'intelligente' genetisch gemanipuleerde planten. Het verhaal geldt als een klassieker in zijn genre en werd later bewerkt voor film, televisie en hoorspel. De AVRO bracht in 1969 onder regie van Dick van Putten een Nederlandse versie op de radio. Deze is nu verschenen als luisterboek.

Anders dan in het boek van Wyndham wordt in de radioversie de schuld van alle ellende niet uitsluitend bij de communisten gelegd. Veroorzaker van dit voorlopige einde der tijden is een uit de hand gelopen oplossing voor de mondiale energiecrisis én wereldwijde blindheid als gevolg van een meteorietenregen. Vermeng War of the worlds uit 1898 van H.G. Wells met De stad der blinden uit 1995 van José Saramago en de Triffid-wereld komt aardig in de buurt.

Het is even wennen aan de radiostemmen van weleer en aan de robuuste eenvoud van Wyndham's personages. Maar wie die bezwaren opzij zet, ontmoet onmiskenbaar ingenieuze hoorspeltechnieken. En kan zich laten meeslepen door een verrassend goed gebleven horrorverhaal waarin het laatste restje mensheid wordt gedwongen te leven als in de Middeleeuwen. Inclusief een intrigerend open einde: met hoop, zonder verlossing.

Luisterboek: De triffids. Een hoorspel. Regie: Dick van Putten. Uitgever: Rubinstein. Prijs: €14,95 (3 cd's)

Longlist Beste Luisterboek van het Jaar

De longlist voor Esta Luisterboek Award is bekend, de prijs voor het beste luisterboek van het jaar. De shortlist volgt half april. De winnaar wordt 15 juni bekendgemaakt tijdens een uitzending van radioprogramma Kunststof aan de vooravond van de Week van het Luisterboek.

• Reckless – Achter de Spiegel van Cornelia Funke, voorgelezen door Jan Meng
• Multatuli van Max Havelaar, voorgelezen door Job Cohen
• Plattegrond van een jeugd, geschreven en voorgelezen door Wanda Reisel
• Mijn Woestijn van Waris Dirie, voorgelezen door Elle van Rijn
• Vaslav, geschreven en voorgelezen door Arthur Japin
• Mio, mijn mio van Astrid Lindgren, voorgelezen door Sander de Heer
• De laatste liefde van mijn moeder, geschreven en voorgelezen door Dimitri Verhulst
• Tikkop, geschreven en voorgelezen door Adriaan van Dis
• Tuinen van Dorr van Paul Biegel, voorgelezen door Gijs Scholten van Aschat
• Gershwin, geschreven en voorgelezen door Thijs Bonger
• Eten, bidden en beminnen van Elizabeth Gilbert en voorgelezen door Gaby Milder
• Het verloren symbool van Dan Brown, voorgelezen door Piet van der Pas
• Mahler, geschreven en voorgelezen door Leo Samama
• Anna deel 3 van Annejet van der Zijl, voorgelezen door Annemarie Prins
• Ik ben ongeneeslijk, geschreven en voorgelezen door Paul de Wispelaere

De heer Albertingk Thijm laat vragen

De Nederlandse literatuurgeschiedenis herbergt vreemde snoeshanen en één van hen is Karel Joan Lodewijk Albertingk Thijm (1864 – 1952). Voluit doet zijn naam misschien weinig bellen rinkelen, maar zijn pseudoniem – Lodewijk van Deyssel – móet bekend in de oren klinken. Van Deyssel is onder meer verantwoordelijk voor de eerste masturberende vrouw in onze letteren. Hij beschreef haar in 1887 in de roman Een liefde en zag prompt de schijnwerper op zich gericht. Dat bleef zo tot zijn dood, mede omdat hij verschrikkelijk kon afgeven op de belabberde literatuur van zijn tijd.

Daarnaast was hij ook privé nogal opmerkelijk. Zijn levenswandel leek er vooral op gericht duidelijk te maken dat hij níet als alle anderen was. Van dat laatste getuigen zijn ‘telephoonbriefjes’, uitgeschreven boodschappen die door bedienden hardop in een bakelieten hoorn werden voorgelezen daar de heer Albertingk Tijm telefoneren maar een dubieuze bezigheid vond, allerminst gepast voor een man van zijn kaliber. 

Voormalig VPRO-baas Arend Jan Heerma van Voss leest op het gelijknamige luisterboek 76 van deze briefjes voor. Het is een fascinerend hoorspel. De briefjes zijn stuk voor stuk getuigenissen uit een tijd dat standsverschil nog bestond en dat sommige mensen, als ze het konden betalen, zonder blikken of blozen anderen mensen voor bijna niks lieten opdraven.

Mooi bewijs vormt een telefoonbriefje uit 1935 waarmee Albertingk Thijm laat vragen of tabaksmagazijn ‘Het Anker’ zich ook met het schoonmaken van tabakspijpen bemoeit. “Zo ja, wilt u dan Dreef 4 een pijp laten halen en die voor vijf uur, eventueel per taxi, terugbezorgen. Zo nee, weet u dan een adres waar men zich hiertoe richten kan?” Denk er een chagrijnige butler bij in vest, telefonerend in een onverwarmde gang in een oud statig huis en het beeld is compleet.

De briefjes doen nu lachwekkend aan, zeker als met spoed ‘meerdere pyjama’s’, ‘tien nikkelen of zilveren sleutelringen’ of ‘een reisnessecaire voor spijzen en dranken’ worden besteld. Waar haalt mijnheer Albertingk Thijm zijn durf en geld vandaan (want dat is ook niet goed duidelijk). Aan de andere kant: wat is het verschil met de consument die anno 2011 via internet een paar schoenen en nieuw ondergoed koopt?

Om het antwoord op die laatste vraag te geven: een bewonderenswaardige formuleerkunst. De telefoonbriefje zijn opgesteld in prachtig bijkans verdwenen Nederlands. En welbeschouwd is de afschuw van het telefoneren zo vreemd niet. Tegenwoordig babbelen we er op los. Maar is een tijd geweest dat de telefoon alleen werd gebruikt voor het doen van mededelingen. Een tijd waarin schrijven hoger werd geacht dan spreken. Een tijd dat de klant nog echt koning was.

Luisterboek Lodewijk van Deyssel Telephoonbriefjes Voorlezer Arend Jan Heerma van Voss Uitgever Rubinstein Prijs 10,95 (70 minuten)

Over het hoorcollege ‘Levenslot of levenskunst?’

Fijne vragen om de winter mee door te komen. Is het leven maakbaar, vol kansen en uitdagingen? Of moeten we ons neerleggen bij een uitkomst die vaststaat? Voor Levenslot of levenskunst? onderwierpen Joep Dohmen en Maarten van Buuren het werk van tien denkers annex schrijvers aan een analyse om helder te maken welke levensvisie zij er op na hielden (en houden). Het zijn niet de minsten: Montaigne, De La Rochefoucauld, Nietzsche, Dostojevski, Foucault, Musil, Charles Taylor, Sartre, Bieri en Houellebecq.

De keuze lijkt willekeurig; het grote aantal Fransen is vooral ingegeven door de achtergrond van Van Buuren, hoogleraar Franse taal en letterkunde. Maar de rijkdom aan ideeën die de revue passeert is enorm en wordt bovendien op zeer inspirerende wijze (Taylor!) uiteengezet. Na Levenslot of levenskunst? is het niet langer mogelijk, bijvoorbeeld, De Broers Karamazov, De man zonder eigenschappen, Walging, Nachttrein naar Lissabon en Elementaire deeltjes louter als pageturner te lezen. Na tien cd's vol nieuwe perspectieven zegeviert de boodschap boven de vorm.

Luisterboek: Levenslot of levenskunst? Door: Joep Dohmen en Maarten van Buuren. Uitgever: Home Academy.

Over ‘Typisch Nederland Typisch Maarten!

Maarten van Rossem heeft zich afgelopen tien jaar geprofileerd als ’het gezond verstand van Nederland’. Aanvankelijk deed hij dat vooral op televisie, maar sinds hij als historicus is afgezwaaid aan de universiteit in Utrecht is het hek van de dam. Hij geeft overal lezingen, heeft een eigen tijdschrift en praat cd’s vol (bijgevoegde dvd is er een om snel te vergeten).

Op Typisch Nederland Typisch Maarten! laat het orakel zijn licht schijnen over het beeld dat met name door De Telegraaf en de PVV van ons land wordt geschetst: een bananenrepubliek in wording. Dat laatste is ’volslagen flauwekul en aantoonbaar onjuist’, zo blijkt uit een betoog doorspekt met ironie, sarcasme, generalisaties, bon mots en hilarische terzijdes. Wij wonen nog steeds in een van de meest welvarende en succesvolle landen ter wereld. Oftewel: laat u niet gek maken, tel uw zegeningen.

Luisterboek: Typisch Nederland Typisch Maarten! Voorlezer: Maarten van Rossem. Uitgever: Luisterwijs.

Over het luisterboek ‘A Christmas Carol’

Geen kerstfeest zonder Charles Dickens. Dezer dagen duikt uiteraard voortdurend diens A Christmas Carol op. Als luisterboek bijvoorbeeld. Voorgelezen door Rein Edzard, die over de juiste rafelige basstem beschikt om ons terug te voeren naar de negentiende eeuw. Hij maakt daarbij gebruik van een uitstekende, anonieme vertaling uit 1905.

Los van de boodschap – vergeet de winstmaximalisatie, maar doe goed tijdens het leven – valt de bloemrijke taal van Dickens (1812 – 1870) op. Soms iets te wijdlopig voor onze tijd, maar daarom niet minder knap hoe hier beelden worden opgeroepen van gezinsleven, familievertier, middenstandsgeluk en uiteraard wroeging en tandengeknars. Prima alternatief voor de vele verfilmingen en musicals.

Luisterboek: A Christmas Carol. Voorlezer: Rein Edzard. Uitgever: Ankeiler Media (3 cd's)

Over ‘Grote schrijvers van Goethe tot nu’

Joep Leerssen slaagde er in de geschiedenis van de Europese letteren in acht cd's te vangen. Dus moet het mogelijk zijn om de Duitse literatuurgeschiedenis na de Verlichting in zes cd's te doen. Anthonya Visser heeft er voor gekozen uitgebreid stil te staan bij de zeer groten: Goethe, Schiller, Hölderin, Heine, Kafka, Thomas Mann, Grass, Hertha Müller. Het schetsen van een ontwikkeling komt op het tweede plan.

Is dat erg? Niet als je écht iets wilt weten over, bijvoorbeeld, Schillers Maria Stuart of Mein Eigentum van Hölderin – en hoe het klinkt als dat werk wordt voorgelezen. De behandeling van de expressionistische poëzie (Trakl en Schnitzler) is zelfs zeer wervend te noemen. Terstond de bloemlezing Menschheit-dämmerung gekocht. Maar als geheel wordt hier te veel met zevenmijlslaarzen gesprongen om de luisteraar een goed beeld te bezorgen.

Luisterboek: Grote schrijvers van Goethe tot nu. Duitse literatuurgeschiedenis na de Verlichting. Voorlezer: Anthonya Visser. Uitgever: Home Academy (6 cd's).