Woest en Ledig

Over 'Alle dagen voetbal' van Henk Spaan

Een voetbalkenner herken je aan zijn geheugen, en dan vooral zijn geheugen voor voetbalmomenten. Wat te denken van iemand die zich een interlandwedstrijd op 26 mei 1957 herinnert, waarbij Nederland verliest met 3 tegen 2 van Oostenrijk en niet naar het wereldkampioenschap in Zweden mag? "Een dag die mij bijstaat als de dood van een familielid", zegt Henk Spaan.

Zoiets neigt naar het fanatisme waar vechtpartijen tussen rivaliserende groepen uit voortkomen. Zoiets lijkt niet gezond. Terwijl het maar een spelletje is. Een bij-zaak. Terwijl er ergere dingen zijn op wereld. Het dagelijks leven in Oekraïne bijvoorbeeld. Het Polen-meldpunt. Een ongeneeslijk ziek nichtje.

Spaan heeft er een carrière als journalist, columnist, dagvoorzitter, commentator én analist uit weten te kleien. Met het luisterboek Alle dagen voetbal gunt hij ons een blik in zijn wereld. Waar de geur van vers gemaaid gras een volwassen man gelukkig kan maken en voetbalstadions 'musea van onvergetelijke jongensdromen' worden genoemd. Waar bekende namen opduiken, allemaal noppendragers, veelal ArenA-gangers, en vooral Robin van Persie.

Centraal staan zijn belevenissen als coach van Buitenveldert A3, het meisjeselftal waarin zijn dochter speelt. Een soort AllStars, maar dan met speelsters van het Barlaeus Gymnasium in Amsterdam. Hij wisselt ze af met journalistieke avonturen en verblijft onder meer een nacht in Zeegse na een bezoek aan de Euroborg. Plus: twaalf gedichten die tot het light verse gerekend moeten worden; over Jordi Cruijff, Peter van Vossen, over Frank de Boer, over Rob Witsche.

Alles overgoten met de melancholiek-sentimentele saus waarmee het betere voetbalverhaal naar het niveau van de literatuur probeert op te klimmen. Veelzeggend is wat Spaan noteert als zijn dochter is uitgespeeld en zich opmaakt voor een studie in Edinburg: "Ik wilde dat alles altijd hetzelfde bleef." Speelmoment: na de terugkeer van onze jongens op Schiphol.

Luisterboek: Alle dagen voetbal. Voorgelezen door Henk Spaan. Uitgever: Rubinstein. Prijs: 12,95 euro (2 cd's)

Erasmus: een piepstem met zeer ver bereik

Wéér een aflevering uit de nu al geslaagde reeks Sprekende denkers van ISVW/Luisterwijs. Dit keer behandelt Herman Pleij op vier cd's het leven en werk van Desiderius Erasmus (circa 1467 – 1536). Tegenwoordig herinneren we hem vooral van De lof der zotheid, maar Pleij zet 'Hollands grootste humanist' neer als tekstverklaarder en interpretator, iemand die – bijvoorbeeld – het Nieuwe Testament toegankelijk maakte. Geen filosoof dus, zo'n titel vond Erasmus meer iets voor Plato.

Hoewel er weinig vaststaat over het leven van Erasmus, weet Pleij veel hem over hem te vertellen. Dat hij een onwettig kind was uit Rotterdam bijvoorbeeld, met een grote vrees voor opsluiting in kloosters en een enorme hekel aan Holland. Dat hij veel reisde, als de dood was voor besmettelijke ziekten en dan vooral voor syfilis, wat in onze ogen toch vreemd is voor een priester. Dat hij zijn vrienden veel vertelde over de nadelen van seks, en dat hij een klein mannetje was met een piepstem.

Kortom, veel saillante details, smakelijk opgedist door een man die niet alleen veel weet van de Middeleeuwen, maar ook zeer bedreven is in het bespelen van zijn publiek. De kracht van deze hoorcolleges zit echter in de uiteenzetting van de rol die Erasmus heeft gespeeld in het publieke debat toen het debat veel minder publiek was dan nu. Samengevat: hoe hij overtuigend duidelijk maakte dat absolute waarheden niet bestaan.

Zelf zag hij zich als de kleinzoon van Rudolf Agricola en als zoon van de Moderne Devoten. Pleij typeert Erasmus als een man van draaien, van polderen, van marchanderen – een denker met wie je zaken kunt doen en verder mee komt. Niet van smetten vrij – zijn opvattingen over vrouwen, Turken en joden logen er niet om – maar baanbrekend en tot op de dag van vandaag invloedrijk. 

Luisterboek Erasmus. Hollands grootste humanist Door Herman Pleij Uitgever ISVW/Luisterwijs Prijs 24,95 (4 cd's)

Luister naar Jan Lokin: lees Charles Dickens

De massale media-aandacht lijkt voorbij, maar 2012 is nog steeds het jaar waarin de geboorte van Charles Dickens (1812 – 1870) wordt herdacht. In dat licht moet ook het hoorcollege Dickens worden gezien, een uiteenzetting over leven, ideeën en werk van de schrijver. Op vier cd's horen we de stem van Jan Lokin, niet alleen de Groninger kenner van de geschiedenis van ons recht, maar ook jarenlang actief binnen de Dickens-beweging.

Over zijn doel laat Lokin geen misverstand bestaan. Hij wil dat we ‘een, twee, drie of misschien wel veertien romans van Dickens gaan lezen'. Kortom, we hebben te maken met een pleitbezorger van een schrijver die toch al over een bewonderenswaardig lange adem beschikt. Anders dan het werk van Nicolaas Beets en J.J. Cremer leeft het oeuvre van Dickens nog volop.

Lokin draagt daar verschillende oorzaken voor aan. Cruciaal is dat Dickens alles for the stage schreef, op basis van een fabelachtig geheugen voor details en eigenaardigheden van mensen. Zijn stijl lijkt tegenwoordig nogal wijdlopig, maar je kunt het nog steeds voor je zien: A gloomy-looking lady she was, dark like her brother who she resembled in face and voice; and with very heavy eyebrows nearly meeting over her large nose.

Minstens zo belangrijk is een vermogen personages neer te zetten die ook buiten de romans een leven hebben gekregen – denk aan onze Pickwick-thee. Een Britse krant publiceerde onlangs onder de kop Micawberism een commentaar over een spilzieke regering met mooie praatjes, verwijzend naar Mr. Micawber uit David Copperfield. En ook in de medische wereld wordt bij beschrijving van ziektebeelden nog volop uit Dickens geciteerd.

De publicatie van Nicholas Nickleby leidde in de negentiende eeuw tot de sluiting van huizen waar ‘ongewenste kinderen' werden uitgehongerd. Dickens hekel aan juridisch onrecht loog er evenmin om, mede op basis van eigen ervaring, onder meer na plagiaat in een tijd dat auteursrechten nauwelijks geregeld waren.

Lokin weet alles, van Dickens' leven tot en met de ontvangst, context en betekenis van zijn werk. Bovendien: hij vertelt zeer meeslepend. Met als één van de hoogtepunten hoe in de Verenigde Staten het feuilleton The old curiosity shop werd gevolgd. "Het publiek verzamelde zich in drommen op de kade voor de boot met een nieuwe aflevering. Sommigen konden hun nieuwsgierigheid niet langer bedwingen: ‘Please tell us: is little Nell dead?"

Luisterboek: Dickens. Een hoorcollege over zijn leven, ideeën en werk. Samensteller en voorlezer: Jan Lokin. Uitgever: Home Academy. Prijs: 34,95 euro (4 cd's)

Niemand kan Nico Dijkshoorn iets maken

Boekenweek? Ook Nico Dijkshoorn heeft het er druk mee. Vandaar wellicht de onstuitbare woordenstroom die via de telefoon van Amsterdam naar Groningen dendert. Ping, pong. Hap, snap. Een razend tempo en een bijbehorend volume. De adrenaline, die wil wat. Maar klagen, ho maar. Straks heeft hij een bespreking over een project in Museum Kröller-Müller: zijn teksten bij hun schilderijen. Of het bezwaarlijk is dat hij tijdens dit gesprek een tosti wegkauwt. Verbieden gaat niet. Laten we voortmaken.

Eerst over zijn optreden in Groningen. Donderdag staat Dijkshoorn met een gitaar en Leon Verdonschot op het podium van De Oosterpoort. Wat mogen we verwachten? "We hebben een band, we doen teksten en wat poëzie", vertelt hij. "We vragen iemand in het publiek naar zijn favoriete popheld. Ik doe een James Brown-tribute en vertel iets bij foto's, die een uurtje daarvoor on the spot zijn gemaakt. Het wordt een combinatie van literatuur en rock 'n roll. In hoog tempo. Tik, tik, af."

Dan naar De Wereld Draait Door. Komt bij het schrijven van zijn 'dichten' op televisie écht geen voorbereiding kijken? "De lol is om het zo live mogelijk te doen", zegt hij. "Niet dat ik daar geblinddoekt heen ga, maar vooraf is er geen contact met de redactie. Ik ga een uur van te voren naar de studio en zie de gasten binnendruppelen. Hoe zo'n Case Mayfield zich gedraagt, dat je Trijntje Oosterhuis meteen wilt wurgen. Daar zit al materiaal in. En dan wacht ik tot Matthijs binnenkomt. Pas daarna gaat mijn boekje open."

Aansluitend een vraag over zijn dialect. Waarom hij die Amsterdamse tongval koestert – dat schitterond en uitstekond – terwijl anderen het op televisie wegmoffelen? "Ik stond er nooit bij stil als Amsterdammer. Sterker: ik dacht altijd dat iemand een domme boer was als je kon horen dat hij uit de provincie kwam. Tot ik doorkreeg, dat wát je zegt juist harder binnenkomt als je plat praat. Mensen verwachten niet dat je iets slims kunt zeggen. Als je het dan doet, knalt het er in."

Hup, naar het ontluisterende Nooit ziek geweest, waarin de verhouding met zijn egocentrische vader wordt beschreven. "Alles is controleerbaar", zegt hij over het autobiografische gehalte. "Het idee ontstond toen ik bij mijn dementerende vader op bezoek was en nadacht over hoe hij altijd aandacht probeerde te trekken, nooit geïnteresseerd was in andere mensen. Je komt er nog mee weg ook, ouwe lul, dacht ik. Ik voelde kwaadheid opkomen. Die wilde ik onderzoeken."

Nooit ziek geweest is wisselend ontvangen. Hoe heeft hij dat ervaren? "Het klinkt misschien vreemd, maar ik voel mij onkwetsbaar. Wat moet ik als een recensent er niet aan voorbij kan komen dat Nico Dijkshoorn dit over zijn vader schrijft? Het is mooi als een intellectueel de vierde laag in hoofdstuk vijf ontdekt, maar dáár schrijf ik niet voor. Ik wilde een boek schrijven dat ontroert, dat lezers op de juiste momenten laat slikken. Dat is gelukt. De verkoop is uitstekend. Recensies hebben daar geen enkele invloed op."

Tot slot over zijn Boekenweek-uitgave Verder alles goed, waarin hij aan de hand van brieven en ansichtkaarten over vriendschap schrijft – van serieus tot melig. Na zijn 'gedichten' en zijn 'roman' kon een 'essay' er nog wel bij. "Ik heb een keer Kluun bij Pauw en Witteman zien zweten toen hij het essay voor de Maand van de Spiritualiteit had geschreven. Kluun is een prima gozer. Maar spiritualiteit! Ik snap wel dat ze mij hier voor vragen. Ik bereik een groot publiek. Maar ik begrijp ook dat ik dan geen essay moet schrijven over vriendschap door de eeuwen heen. Dat wil je niet van Nico Dijkshoorn."

Zes, zeven jaar geleden organiseerde hij nog tentoonstellingen, optredens en andere activiteiten in de bibliotheek van Amstelveen. Lekker dwarse dingetjes doen op de achtergrond. Tegenwoordig krijgt hij zelf alle aandacht. Nog lekkerder? "Ik had het prima naar mijn zin in de bibliotheek", zegt hij. "Ik kwam binnen als dienstweigeraar. Daarna mocht ik barcodes plakken, blauwe stickers aanbrengen en als hoofd uitleen huismoeders bellen. Nu is het iedere dag vijf, zes uur schrijven. Heerlijk. Alsof ik nooit meer naar mijn werk hoef."

De tosti is ook op.

Optreden en boeken

Nico Dijkshoorn treedt 15 maart samen met Leon Verdonschot en band op in De Oosterpoort in Groningen. De roman Nooit ziek geweest is verschenen bij uitgeverij Contact, het gelijknamige luisterboek (6 cd's) bij Rubinstein. Het boekenweek-essay Verder alles goed is gedurende de Boekenweek te koop voor 2,50 euro.

Over 'Totaal loss' van J.A. Deelder en Louis Gauthier

Is het een cd? Is het een boek? Zijn het liedjes, of gedichten op muziek? Nadat de Utrechtse geluidskunstenaar Louis Gauthier eerder Gerrit Komrij op spijkers liet dansen, is hij nu in zee gegaan met J.A. Deelder. Deelder leverde zijn gedichten en stem, Gauthier liet er zijn machines en apparaten op los. Resultaat: een audio-visueel avontuur met beats, samples, synths en (sound)collages.

Dertien overrompelende momenten telt Totaal Loss, de hidden track Was jij er al toen Willem doodbleef? meegeteld. Tezamen geven ze een mooi beeld van een poëtica waarin kwestbaarheid, bravoure en grimmigheid elkaar aflossen. Maar het knappe zit vooral in de gedurfde muzikale vertaling waarmee de poëzie, de dichter én de luisteraar een dienst wordt bewezen. Volgende project: Arnon Grunberg.

Luisterboek: Totaal Loss. Uitvoerenden: J.A. Deelder & Louis Gauthier. Uitgever: Prometheus

Over 'De vijf Joodse feestrollen'

Aan de vooravond van Kerstmis komt Luisterwijs met drie cd's waarop de vijf Joodse feestrollen worden voorgedragen: Hooglied, Ruth, Klaagliederen, Prediker en Esther. Op die timing valt wat af te dingen. Het Hooglied wordt bijvoorbeeld volgens de joodse traditie voorgelezen tijdens Pasen en de Klaagliederen in juli tijdens de herdenking van de verwoesting van de tempel in Jeruzalem.

Dat deze rollen bij elkaar horen, heeft volgens rabbijn Menno ter Brink te maken met hun plaats in de Tenach. In dit voornaamste boek in het Jodendom staan ze achter elkaar. In de Bijbel vinden we ze echter verspreid in het Oude Testament. Wat daar de gedachte achter is, is onduidelijk. Ook dominee Carel ter Linden, die op iedere rol eveneens een inleiding verzorgt, vertelt het niet.

Los van enkele onduidelijke achtergrondgeluiden en de wat tuttige omlijsting spreken de verhalen voor zichzelf. Het Hooglied wordt voorgedragen door Bert Luppes en Alejandra Theus, waarbij de laatste vooral de erotische lading weet te benadrukken en de meerstemmigheid verwarrend werkt. Ruth kent dat euvel niet, maar is wat taal aangaat minder boeiend. Dan komen de Klaagliederen beter uit de verf, mede dankzij de voortreffelijke voordacht van Lineke Rijxman.

Onmiskenbaar hoogtepunt is Prediker. Vanwege de stem van Jeroen Willems, niet voor niets bekroond voor zijn voordracht van Extreem luid & ongelooflijk dichtbij van Jonathan Safran Foer. Maar vooral vanwege de geweldig relativerende werking van deze prachtige tekst, die wordt voorgelezen in de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004. Een tijdloze oefening in nederigheid, dus ook geschikt in december.

Luisterboek: De vijf Joodse feestrollen. Voorlezers: Bert Luppes, Alejandra Theus, Lineke Rijxman, Jeroen Willems en Tamar van den Dop. Uitgever: Luisterwijs. Prijs: 24,95 euro (3 cd's)

Het klassieke Rome volgens Jan Lokin

Van prof. mr. Jan Lokin wordt beweerd dat hij de mooiste stem van Groningen bezit: een goed onderhouden bariton die door de collegezalen kon zweven en zelfs niet-geïnteresseerde studenten wist te boeien. Zo'n stem is altijd handig, vooral als je gespecialiseerd bent in het Grieks-Romeinse recht.

Het geluid van Lokin is nu vastgelegd op vier cd's in een doosje getiteld Het klassieke Rome. Een hoorcollege over de beschavingsgeschiedenis van de Romeinse samenleving. Die titel kán een luisteraar op het verkeerde been zetten; de geschiedenis van de beschaving wordt in dit geval bepaald door de ontwikkeling van het recht.

Gelukkig weten we 'sinds de wind van de wolken waait' dat het recht soms ook poëzie kan opleveren. Hier bepaalt het de route van een leerzame rondgang waarbij de gids zijn gevolg onvermoeibaar op verbluffende details en onverwachte dwarsverbanden wijst. Dat het woord tempel uit de lucht is gegrepen, wat retorica vermag, dat al het overtuigende uit drieën bestaat, waarom een keizersnede dubbelop is, wat er Rooms is aan katholieken et cetera.

Op heldere wijze ontsluit Lokin een geschiedenis die doorgaans voor niet-gymnasiasten verborgen wordt gehouden. Ten onrechte, vooral omdat onze maatschappij is gebouwd op de resten van het ooit zo machtige Romeinse rijk en die resten nog alom aanwezig zijn: in literatuur en beeldende kunst, van symbolen op putdeksels tot en met het fundament van Istanbul.

Luisterboek: Het klassieke Rome. Voorlezer: Jan Lokin. Uitgever: Home Academy. Prijs: 34,95 euro (4 cd's)

Over het luisterboek 'Mens' van Leo Vroman

In 1987 maakte de jonge Maurits Rubinstein met een Sony Professional Walkman in New York opnamen van Leo Vroman. Ter inleiding op het 17 gedichten tellende luisterboek Mens vertelt Rubinstein dat hij vooral onder de indruk was van Vromans verzameling Apple-computers: "Ik moet eerlijk zeggen dat ik op dat moment geen ene moer snapte van de gedichten die hij voorlas."

Een beetje rijpheid kan nooit kwaad om poëzie onder de knie te krijgen.Wat in dit geval ook helpt is de kennis dat Vroman destijds al veertig jaar in de VS woonde en zijn band met het Nederlands via gedichten levend wist te houden. Een bijzondere stem, met een originele kijk op de dingen: ’Mens is een zachte machine,/ een buigbaar zuiltje met gaatjes/ propvol tengere draadjes/ en slangetjes die dienen/ voor niets dan tederheid.’

Luisterboek: Mens. Voorlezer: Leo Vroman. Uitgever: Rubinstein

Over het luisterboek ‘Jan Wolkers op Texel’

Dertig na de dood van Jac. P. Thijsse (1865 – 1945) stuurde de VPRO Jan Wolkers en Rick Zaal naar Texel voor een radioprogramma over natuurschoon en 's Neerlands beroemdste natuurvriend. Vertrekpunt vormden een Verkade-album uit 1927 en verhalen over excursies waarbij Thijsse met een stoet schoolmeisjes over het eiland zou zijn getrokken. Weet iemand daar in 1975 nog iets van, wilden Wolkers en Zaal destijds weten. En: hoe staat de natuur er ondertussen bij.

Onduidelijk waarom deze opnamen juist nu uit de archieven zijn opgediept, maar onderhoudend is het wel. Wolkers kraait en krijst dat het een aard heeft, over alles wat groeit en bloeit en sommige mensen altijd weer boeit. Al snel begint hij te fantaseren over wat die meisjes en hun opwaaiende jurkjes bij Thijsse moeten hebben losgemaakt. Niet veel, zo wordt ons duidelijk gemaakt. Thijsse was meer van de veren dan van de kleren. Heel anders dan Wolkers, dus, die kon zelfs van een voorovergebogen graspriet opgewonden raken.

Luisterboek: Jan Wolkers op Texel. Auteurs: Jan Wolkers en Rick Zaal. Uitgever: Rubinstein.

Barbara Stok versus Halbe Zijlstra