Woest en Ledig

Jaap Scholten bij Boekhandel Iwema

Jaap Scholten geeft woensdag 18 januari bij boekhandel Iwema in Assen een lezing over zijn boek Kameraad Baron, een reisverslag waarin de aristocratie in Transsylvanië centraal staat. Het boek werd vorig jaar bekroond met de Libris Geschiedenis Prijs en geprezen als een 'bijzonder, hartstochtelijk en belangrijk werk'. De lezing begint om 20.00 uur. Toegang bedraagt €7,50. Reserveren kan via 0592-317519 of info@iwema.nl.

Uit de laden van Jean Dulieu

Vijf jaar na zijn overlijden is van Jean Dulieu een grote overzichtstentoonstelling te zien in het Nederlands Stripmuseum in Groningen. Met uiteraard veel aandacht voor de creatie die hem beroemd maakte: Paulus de Boskabouter. Maar de verrassing zit in het andere werk.

Drukte in het Nederlands Stripmuseum. Met dank aan het weer, dat hele gezinnen naar de Westerhaven in Groningen heeft gedreven. Maar ook dankzij Maarten de Meulder uit Assen, die zich op de bovenste etage mocht uitleven op de nalatenschap van Jan van Oort, beter bekend als Jean Dulieu, bedenker van Paulus de Boskabouter.

Van Oort (1921 – 2006) wilde tekenaar worden, maar moest van zijn ouders de muziek in. "Daar was meer geld mee te verdienen", vertelt De Meulder tijdens een rondleiding in het museum. "In de Tweede Wereldoorlog wordt hij tweede violist bij het Concertgebouw Orkest, maar al die tijd blijft hij tekenen, bijvoorbeeld de dirigent. Die tekeningen biedt hij aan bij dagblad Het Vrije Volk waar ze bij recensies worden geplaatst."

De ingang bij Het Vrije Volk blijkt cruciaal; Van Oort kan er onder het pseudoniem Jean Dulieu zijn creatie Paulus kwijt, een kaboutertje dat hij aanvankelijk had bedacht als bindend figuur in een prentenboek over de natuur. Er groeit een krantenstrip uit die tot 1957 zal lopen en Van Oort/Dulieu geld oplevert om zich, op Terschelling, volledig te concentreren op zijn fantasiewereld.

Hij bedenkt poppenkastvoorstellingen rond Paulus, die door Het Vrije Volk als marketing-middel worden omarmd en Dulieu een auto voor tournees opleveren. Later volgen radiohoorspelen voor de Vara, die Paulus een nog groter publiek bezorgen. Dulieu is zeer productief. Behalve voor de krant en de radio, werkt hij voor tijdschriften (Kris Kras, Eva, Margriet), pionieert hij met kindertelevisie (Koning Noppie), verschijnen er boeken van zijn hand, en vervaardigt hij reclamemateriaal (Albert Heijn).

"Iedere dag was hij met een schetsboekje in de weer. Bijna zijn leven lang", vertelt De Meulder. "Op vakantie, tijdens visites en verjaardagen werkte hij door. Om zichzelf te ontwikkelen en te experimenteren, maar vooral om bezig te zijn. Zelfs als hij ziek was, bleef hij schetsen maken." Wijzend op tekeningen met surrealistische figuurtjes: "De griep leverde hem het idee op voor de Griepers, ongenode vreemdelingen uit de eigen onderwereld, zoals hij dat noemde."

De tentoonstelling De kunst van Jean Dulieu toont Paulus van begin tot einde: van prentenboekidee in de jaren veertig tot en met bewerkingen van oude verhalen in de jaren tachtig. Inclusief de poppen, beelden uit een door Dulieu verfoeide televisieserie uit de jaren zeventig, bijfiguren als Eucalypta de heks, Oehoeboeroe de uil en Salomo de raaf. Veel bekende prenten, zoals aquarellen uit zijn meesterwerk Paulus en de Eikelmannetjes (1965). Maar ook onbekend werk uit bureauladen en kasten.

Vooral dat laatste maakt de tentoonstelling in het Stripmuseum bijzonder. Achter de kabouter ging een reus schuil, zoals stripkenner Joost Pollmann vaststelde na lezing van de fraaie catalogus die bij de expositie is verschenen. "In de jaren vijftig kocht Dulieu een brommertje waarmee hij naar Italië reisde", verduidelijkt De Meulder. "Daar deed hij inspiratie op voor een boek over Franciscus van Assisi, waarin hij een andere kant kon laten zien."

Het in 1962 verschenen boek, Francesco, wordt voorafgegaan door een reeks werken waarin Dulieu zijn zwarte kanten onderzoekt. "Om Francesco te kunnen maken, moest hij naar eigen zeggen eerst een hoop griezels kwijt. Daarom begon hij aan het boek Maledictus, de verdoemde. Geen uitgever wilde het hebben, en zo belandde het in een la, " zegt De Meulder. In Groningen zijn de tekeningen te zien: werk dat lijnrecht tegenover Paulus staat, geïnspireerd door het Symbolisme uit de negentiende eeuw.

Al meer dan twintig jaar wordt het leven van Maarten de Meulder voor een groot deel bepaald door Dulieu. De Assenaar beheert het zogeheten Paulus-archief en is onvermoeibaar uitgever van boeken die de kwaliteit van de kunstenaar Dulieu recht moeten doen. En flinke klus, want de carrière van de tekenaar wordt gekenmerkt door een permanente strijd met uitgevers over wat er moest en wat er kon.

En er moest héél veel van Dulieu. "Hij was echt een kunstenaar, in de zin van 'dit is wat ík wil'. Maar veel van wat Dulieu wilde, konden uitgevers niet, vanwege de drukbeperkingen of vanwege het geld", zegt De Meulder. "Beleefde een Paulus-boek een herdruk, dan leverde hij doodleuk nieuwe tekeningen aan. Of schakelde hij over naar een kleurtechniek waar ze geen raad mee wisten. Dulieu wilde het perfect. Hij liep voortdurend tegen muren aan."

In 1984 zet Dulieu definitief een punt achter Paulus. Hij heeft last van artrose en wil zijn resterende tijd aan vrij werk besteden, zoals aan portrettekeningen van door hem bewonderde kunstenaars en aan werk naar de natuur. "Hij schakelt over naar potlood en gaat weer bomen tekenen", zegt De Meulder. Niet langer staan zijn creaties en fantasieën voorop, maar is de werkelijkheid belangrijk. "Een terugkeer naar het begin."

De tentoonstelling De kunst van Jean Dulieu is tot en met 8 april te zien in het Nederlands Stripmuseum in Groningen. Open: di t/m zo 10 tot 17 uur. De catalogus is verschenen bij Uitgeverij De Meulder. Prijs 14,90 euro (96 blz.) Zie ook www.demeulder.nl

L.H. Wiener en Harm de Jonge bij Zondagschrijvers

L.H. Wiener, Harm de Jonge (foto Marijn Olislage) en Jet Langerak zijn 15 januari te gast bij een nieuwe aflevering van Zondagschrijvers, bijeenkomsten in de Groninger bibliotheek waarbij schrijvers over hun werk vertellen. Van L.H. Wiener is onlangs een nieuwe roman verschenen, Shanghai Massage, over de kwelling van liefdesverdriet en jaloezie. Harm de Jonge werd eind vorig jaar genomineerd voor The Astrid Lindgren Memorial Award 2012, een prestigieuze internationale prijs voor jeugdboeken. Zijn laatste boek is Vuurbom. Jet Langerak is de nieuwe huisdichter van de Rijksuniversiteit Groningen. Zondagschrijvers begint om 14.00 uur. Kaarten kosten €4 en €5.

Jan van Mersbergen naar De literaire hemel

Jan van Mersbergen (foto) brengt 13 januari een bezoek aan café De Amer in Amen. De schrijver is daartoe uitgenodigd door de organisatie van De Literaire Hemel, op basis van de bejubelde roman Naar de overkant van de nacht. Andere gasten zijn Aleid Truijens, biograaf van schrijvers-schrijver en trompetspeler F.B. Hotz (1922 – 2000) en Herman Sandman. Laatstgenoemde won vorig jaar de prijs voor het beste Groninger boek met De dronken rechtsbuiten en publiceerde onlangs de verhalenbundel De lange leegte. Aanvang 20.30 uur, entree €10.

De Jaglust Koerier en de verzamelde Fritzi

Goed nieuws voor 2012. Uitgeverij De Bezige Bij kondigt de publicatie in april aan van In goed en kwaad, het verzameld werk van F. Harmsen van Beek, ook wel bekend als Fritzi ten Harmsen van der Beek (1927 – 2009).

In de brochure voor het voorjaar heet het zo: ’In samenspraak met de erven zijn nu haar publicaties bijeengebracht in een mooi verzorgde gebonden editie, waarin ook alle verspreid gepubliceerde gedichten en verhalen zijn opgenomen. De verschijning van In goed en kwaad is daarmee een literaire gebeurtenis, die er voor zorgt dat dit grootse en bruisende werk voor lange tijd beschikbaar blijft’.

Ter voorbereiding heeft De Bezige Bij – als Nieuwjaarsgeschenk – alle afleveringen van Remco Camperts Jaglust Koerier uit de archieven opgediept. Het betreft negen deeltjes in facsimile van dit onregelmatig verschijnende blaadje onder redactie van ’Wouter Kampert’. Annejet van der Zijl schreef er een inleiding bij waarin ze terugblikt op de jaren 1956 en 1957, toen Fritzi en Campert in een tumultueuze liefde verwikkeld waren, compleet met een tot mislukken gedoemd huwelijk.

De Koerier is een fraai staaltje huisvlijt: vrolijk volgetikte A4’tjes over wat er zoal in de villa van Fritzi in ’t Gooi voorviel. Ironische stukjes over katten (’Dappere poes vangt twee muizen’), een erotisch feuilleton (’Wim en Mien’), en nieuwsberichten over het komen en gaan van gasten (’Jaglust kurort voor bekend journalist’).

Gaandeweg zien we scheurtjes ontstaan. "Bepaalde omstandigheden hebben er toe geleid dat onze redacteur sinds kort een vluchtkoffer gereed houdt", lezen we op 16 augustus 1956. Een jaar later trouwt Campert met het ’prachtige schepsel’, mevrouw F.t.H.v.d.B. Nog voor Kerst 1957 is het voorbij en keert hij terug naar Amsterdam om zijn oeuvre bij elkaar te schrijven.

Fritzi blijft nog tot 1971 in ’t Gooi, berooid en aan de drank, waarna vrienden geld bijeenleggen voor een huisje in Garnwerd.

Over ‘Neem op’ van Nina Roos

Bij het opruimen van 2011 kwam Neem op boven, een verhalenbundel van debutant Nina Roos. Opgeleid aan kunstacademies in Arnhem, Enschede en Amsterdam valt in haar openingsverhaal het woord ‘Drenthe’, in het tweede verhaal ‘Oosterpark’en het derde verhaal ‘Groningen’. Roos (1981) blijkt daar geboren en getogen en schreef eerder onder meer voor Hollands Maandblad.

Neem op bevat voldoende om te kunnen spreken van een opmerkelijk talent. Dat zit in haar schetsmatige, suggestieve manier van schrijven vol dia – en monologen. En in haar vermogen intrigerende personages neer te zetten die over nét te weinig kracht beschikken om het leven de goede kant op te sturen. Voor zover uberhaupt zoiets bestaat als een goede kant, uiteraard. Benieuwd of hier een mooie, kleine roman uit voort kan komen.

Boek: Neem op. Auteur: Nina Roos. Uitgever: De Harmonie

Over '@plttlnd' van Saskia Boelsums & Peter Veen

Kunstenaarsduo Saskia Boelsums en Peter Veen stuurden ruim een jaar lang dagelijks tweets de wereld in over het buitenleven rond de Wilms Boo in Nieuw-Schoonebeek. Een selectie is verzameld in @plttnd, dat via printing on demand en de boekhandel in Emmen is uitgegeven. Helemaal van deze tijd dus, dit (erg) ruim opgemaakte boekje.

Verspreid over vier jaargetijden wordt het beeld bevestigd dat we van Uitzicht.nu kennen, het vorige project van Boelsums & Veen. Het leven aan de rand van Drenthe biedt veel lucht en ruimte, paarden kunnen er praten en voor honden is het de hemel. In nog geen 140 tekens: ‘loop naar buiten na een avond achter de pc en vind de stille wereld indrukwekkend groot en ongenaakbaar, even doe ik er niet toe.’

Boek: @plttlnd. Idee en samenstelling: Saskia Boelsums & Peter Veen. Uitgever: Vermeer

Jean Pierre Rawie in de voetsporen van Bommel?

Jean Pierre Rawie wordt genoemd als één van de manspersonen die dit jaar tot 'Heer van stand' kan worden gekozen. Dat zou, met uw welnemen, moeten gebeuren op de honderdste geboortedag van Marten Toonder, schepper van heer Olivier B. Bommel.

De organisatie van de verkiezing formuleert het zo: "Wie is geneigd in stilte goed te doen? Wie is een man van principes, maar heeft tegelijk een piepklein hartje? Is het de pijprokende Cherry Duyns, de dichterlijke Jean Pierre Rawie, de welsprekende Philip Freriks?"

Om daarna duidelijk te maken dat iedereen kan worden voorgedragen voor een internetverkiezing die komend voorjaar van start gaat onder auspiciën van NRC/Handelsblad en uitgeverij De Bezige Bij. Ook uw eigen vader, pianoleraar, buurman en, als geld toch geen rol speelt, Kees van Twist.

De Grote Heer van Stand-verkiezing maakt deel uit van een reeks activiteiten in het Marten Toonder-jaar. Zo komen er drie Toonder-tentoonstellingen, waaronder een in het Stripmuseum in Groningen. Maar ook een reizende musical, heruitgaven, een biografie en een kookboek met eenvoudige doch voedzame maaltijden.

De winnaar van de verkiezing wordt 2 mei bekendgemaakt door een 'deskundige jury' met onder meer Toonder-biograaf Wim Hazeu en uitgever Robbert Ammerlaan. Mocht Rawie niet gekozen worden, dan verzinnen we een list: hij zou het ook goed doen als navolger van Markies de Canteclaer, de enige poëet van Rommeldam.

Tonnus Oosterhoff geeft niet wat je verwacht

Afgaand op de oplage van zijn bundels, heeft hij misschien duizend lezers. En daar is Tonnus Oosterhoff (foto Ellen Karelse/DBB) tevreden mee. In Nederland bestaat nu eenmaal geen groot publiek voor zijn poëzie. Vanwege te experimenteel, te vernieuwend, te eigenzinnig en te ongrijpbaar. Ondertussen sleept hij alle literaire prijzen in de wacht.

Dinsdag werd hem de P.C. Hooft-prijs toegekend, een van de belangrijkste onderscheidingen die een schrijver in ons land kan krijgen. Daarmee schaart hij zich in het rijtje Krol, Kopland, Komrij, Haasse, Vasalis, Wolkers, Reve en Hermans. 60.000 euro zit er aan vast. Toch mooi in deze tijden. Maar ook: de bijpassende media-aandacht.

In dat laatste is hij niet zo bedreven. "Het gaat toch niet te lang duren?", vraagt hij benauwd als om zijn eerste reactie wordt gevraagd, tijdens een ontmoeting die nog geen halve hop koffie mag duren. Verlegenheid? Pose? Niets van dat alles. "Sommige mensen zijn hier goed in, zoals Paul de Leeuw goed is op televisie", zegt hij. "Ik ben hier juist níet goed in."

Wat volgt is een demonstratie oprechte onwetendheid. Omdat op alle vragen duizenden antwoorden mogelijk zijn. Wat betekent de P.C. Hooft-prijs voor hem? Oosterhoff trekt de lippen in een streep. "Ik weet het eigenlijk niet." En even later: "Maar ik hield er wel rekening mee dat ik ’m kon krijgen. Omdat ik al zoveel prijzen heb gekregen." Of hij daar misschien een verklaring voor heeft? Weer die streep. "Nou… Nee… Jij?"

Gelukkig is er een juryrapport: "De gedichten van Tonnus Oosterhoff vallen op door hun persoonlijke oorspronkelijkheid en het bijzondere talent van de auteur voor het vastleggen, of liever gezegd beweeglijk maken, van moeilijk benoembare sensaties. Zijn poëzie is in hoge mate vernieuwend en heeft de Nederlandse dichtkunst van diverse keurslijven bevrijd."

Oosterhoff haalt de schouders op. "Het zou kunnen", probeert hij. "Die vernieuwing, het is niet iets waar ik bewust mee bezig ben. Ook ik ben soms conservatief. Er is geen vooropgezet plan. Het is meer, eh, ik probeer iets en zie dan wat er gebeurt. Het heeft wel wat weg van effectbejag, net als bij reclame.”

Oosterhoff (Leiden, 1953) heeft de naam een dichters-dichter te zijn. Kort voor de bekendmaking zochten we contact met de dichter. Aanleiding vormde de publicatie van zijn dertiende dichtbundel, Leegte lacht. Of hij misschien bereid was een nadere toelichting te geven op zijn niet altijd hap-slik-klare-dichtwerk, luidde de vraag.

Daar had hij geen zin in. "Er is inmiddels een halve boekenplank óver me geschreven, dat moet voldoende kader zijn", hield hij per e-mail de boot af. "Maar er is nog een belangrijker reden waarom ik niet wil en kan assisteren. Dat is de gedachte dat ik als auteur de boel versleutel en eenvoudige gedachten ingewikkeld maak, dat ik met een bundel als deze een proefwerk opgeef, waarvan ik de antwoorden thuis heb liggen."

Zo is het niet, vertelde Oosterhoff. "De paradoxen en soms chaotische taalsituaties waarin die ik schep – waarin ik me begeef, zou ik liever zeggen – werken op mij precies zoals op mijn lezers. Spreken ze tot het hart? Zeggen ze iets nieuws over de wereld? Misschien. Ik en mijn ’twaalf, veertien belachelijke lezers’ ervaren het zo. Maar voor anderen is het waarschijnlijk gekkenpraat van een schrijfmachine, om met Nijhoff te spreken."

Dinsdag verduidelijkte hij zijn media-schuwe opstelling. "Ik creëer in mijn poëzie openingen, waarvan ik hoop dat de lezer ze zal invullen. Uit de belangstelling voor mijn bundels blijkt dat er mensen bestaan die daartoe bereid zijn. Maar als ik naar voren treed en ga vertellen wat ik met dit of met dat bedoel, kom ik tussen de lezer en mijn werk staan, waardoor de lezer het niet meer zelf zal invullen."

Tonnus Oosterhoff vraagt nadrukkelijk iets van zijn lezers, meer dan andere dichters doen. Geduld bijvoorbeeld. Zo dwingen zijn ’beeldschermgedichten’ lezers en kijkers hun normale tempo los te laten en zich over te geven aan een taal die op onverwachte momenten opduikt en verdwijnt. Zijn bundels creëren verwarring, vooral bij lezers die antwoorden verwachten.

Oosterhoff geeft niet wat wordt verwacht. En hij weigert te behagen. "Al die schrijvers die zich bij dezelfde ruif verdringen. Als ik het me financieel kon veroorloven, zou ik een soort Thomas Pynchcon of J.D. Sallinger worden, geheel buiten de literaire traditie levend. Ik verheug me nu al op een toekomst als bijvoorbeeld Chuang Tze, waarvan men eigenlijk niet zekerweet of hij wel echt bestaan heeft en wat wel en wat niet van zijn hand is…"

Nescio zat beschut en uit het zicht

Nico Keuning is gespecialiseerd in buitenbeentjes. Van zijn hand verschenen onder meer biografieën van Jan Arends, Bob den Uyl en Johnny van Doorn, types die zich – mede door desinteresse van het massapubliek – aan de rand van het literaire landschap hebben opgehouden. Afgelopen zomer zette Keuning zijn tanden in Louis-Ferdinand Céline. Toen geen portret, maar een poging deze tragische raaskaller iets van eerherstel te bezorgen.

In zijn nieuwste boek behandelt Keuning, mede op basis van zijn archief, huizen van schrijvers in binnen- en buitenland. Het is een vreemd onderwerp, want stel nu dat Nescio schoenlapper van beroep was geweest, zouden we dan willen weten hoe hij woonde? Waarschijnlijk niet, hoe belangrijk het huis ook voor het werk van een schoenlapper kan zijn. Waarop zich meteen de vraag voordoet waarom dat voor schrijvers anders zou zijn.

Voor Het verloren huis reisde Keuning onder meer naar Groet waar Nescio eind jaren veertig een huisje in een duinlandschap huurde en later wegens drukte naar een caravan verhuisde. Getuigen mogen er iets over vertellen: "Nescio was niet iemand die zomaar een praatje met je maakte. Al was-ie niet onaardig. Hij keek je wel aardig aan." En: "Mijn man was kweker en had rond elk huisje ruimte voor een tuintje uitgespaard. Zo zaten de mensen beschut en uit het zicht."

Ook ging Keuning naar Rotterdam en Ierland om te zien hoe Bob den Uyl ooit was gehuisvest. Het geboortehuis staat er nog, al weet niemand in de straat wie Bob den Uyl is. ‘Die was toch van de PvdA?' "Je kunt het de bewoners nauwelijks kwalijk nemen, wel de gemeenteambtenaren", moppert Keuning. "Waarom is er aan de gevel nooit een plaquette aangebracht met de naam en het geboortejaar van de schrijver (…) zoals dat in vele Europese steden wel gebeurt?"

Hoe dat uitpakt lezen we in zijn verslag over een bezoek aan Zwitserland waar het verblijf van Rainer Maria Rilke in Wallis tot een museumpje heeft geleid. Keuning wordt er ontvangen als een regen in een woestijn, maar stelt dat niet op prijs. Sterker: alle pogingen van Frau Meier om hem rond te leiden, ervaart hij als hinderlijk. " ‘Heeft u het gastenboek al gezien?' klinkt de stem van Frau Meier treiterend in mijn oor. Er is geen ontkomen aan."

Zo zwabberen we verder. Het is nooit goed. Soms leveren de navorsingen van Keuning onderhoudende verhaaltjes met aardige anekdotes op. Zoals in Vlaanderen waar hij in de buurt van Aalst op bezoek gaat bij de weduwe van Louis Paul Boon, en bij Mechelen het huis bezoekt waar Jeroen Brouwers een tijd heeft gezeten. En in wederom Groet, waar het verhaal wordt verteld van het door een mysterieuze oorzaak ontplofte huis van de dichter Chris J. Geel.

Maar voor het overgrote deel is Het verloren huis allemaal te veel gezocht, te weinig gevonden, en ook niet altijd even prettig leesbaar opgeschreven. Misschien toch niet zo'n goed idee, dit boekje.

Boek: Het verloren huis. Auteur: Nico Keuning. Uitgever: Reservaat. Prijs: 14,95 euro (104 blz.)