Woest en Ledig

Zoeken en ontdekken met Abe Kuipers

Je hebt kunstenaars die staan te springen om aandacht, in de hoop op erkenning en meer verkoop. En je hebt er die het liefst in stilte hun gang gaan, niet gehinderd door exposities en vragen van anderen. Wie het net verschenen boek van Auke Kuipers en Stijn Hooijer over Abe Kuipers (Rotterdam, 1918) leest, kan niet anders dan concluderen dat deze Groninger kunstschilder, graficus en vormgever tot de tweede groep behoort.

Foto: Rode machine (1962)

Vijf jaar geleden stond Kuipers voor het laatst volop in de belangstelling. De gemeente Groningen had tien van zijn werken aangekocht, stichting Beeldlijn kwam met een documentaire en het Groninger Museum richtte een tentoonstelling in met zijn pastelwerk. Met een door hem zelf vormgegeven monografie wordt opnieuw de stilte doorbroken rond 'een van de belangrijkste grafisch ontwerpers en beeldend kunstenaars die Groningen heeft voortgebracht'.

Die kwalificatie is afkomstig uit het voorwoord van Han Steenbruggen van Museum Belvédère en verwijst naar Kuipers' indrukwekkende staat van dienst. Gerekend vanaf zijn eerste groepstentoonstelling in Pictura in 1939 omspant zijn loopbaan meer dan zeventig jaar, in meerdere disciplines. Waarbij 1981 cruciaal is, vanwege het besluit niet langer te willen exposeren. "Hij wilde experimenteren zonder bemoeienis van buitenaf. Een grote productie schilderijen, acryltekeningen en pastels was het gevolg", noteert Hooijer.

Hooijer, kunsthistoricus, beschrijft de jaren na 1981. Hij doet dat middels een essay over Kuipers' manier van werken en gebruikt daarbij zinnen als 'Een schilderij is een plat vlak', 'Een schilderij is een expressiemiddel', 'Een schilderij toont een wereldbeeld'. Zoon Auke behandelt de voorliggende periode, in chronologische volgorde, waarbij onder meer Groep Nu, het werk als docent aan de kunstacademie in Enschede en de opdrachten als grafisch ontwerper voor de gemeente Groningen en het Groninger Museum aan bod komen.

"Dit boek vult een hiaat in de geschiedschrijving van de Groninger kunsten", stelt Steenbruggen. Wat daarbij wordt gemist, is een lang, verhelderend interview waarin de kunstenaar terugblikt op zijn levensvisie, uitgangspunten, ervaringen, drijfveren en vooral zijn oeuvre. Waarvan hij overigens zelf een deel van heeft vernietigd omdat het niet authentiek genoeg zou zijn. Maar wat er wel is, en in deze monografie rijkelijk wordt afgebeeld, oogt indrukwekkend. Abe Kuipers was en is een zeer opmerkelijk kunstenaar. Iemand die voortdurend op zoek is geweest en een aantal maal in staat bleek zijn kunst opnieuw uit te vinden.

Monografie

De monografie 'Abe Kuipers' van Auke Kuipers en Stijn Hooijer is verschenen bij uitgeverij Profiel. Prijs €29,95 (120 blz.).

Théodore Strawinsky in De Buitenplaats

Onder de noemer Théodore Strawinsky, de naam, het werk, de kunst! is tot en met 5 februari in museum De Buitenplaats in Eelde een tentoonstelling te zien met werk van Théodore Strawinsky (1907 –1989), de oudste zoon van de componist Igor Strawinsky. Getoond worden onder meer ontwerptekeningen voor decors en kleding, portretten van familieleden, modelstudies, maar ook landschappen, stadsgezichten, interieurs, en stillevens. Voorts belooft het museum 'niet eerder publiekelijk getoonde ontwerptekeningen en foto's uit de familie-albums die een uniek kijkje bieden in het gezinsleven van een wereldberoemde familie'. Zie ook www.museumdebuitenplaats.nl.

In Assen is écht iets van de grond gekomen

Alsof we vijftien maanden met geweld waren tegengehouden, zo massaal was de toeloop van het eerste publiek op het vernieuwde Drents Museum. Zo'n 1300 man voor de preview op woensdagavond en honderden betalende bezoekers voor de eerste échte dag daarna. Kwamen die allemaal voor de openingstentoonstelling, De gouden eeuw van China over de cultuurschatten van de Tang-dynastie?
Vast. Maar ze kwamen ze vooral voor het nieuwe deel. De ondergrondse vleugel van Erick van Egeraat is reuzensprong voorwaarts voor het centrum van Assen, waar een grauwe parkeerplaats veranderde in spectaculaire daktuin. Het uiterlijk van de entree – het koetshuis op een glazen plint – zegt alles. Hier is écht iets van de grond gekomen. Passend opgehemeld.

Vandaar wellicht de strak-witte uitstraling van de groot opgezete museumwinkel, de garderobe en overgang naar het oude museum. In de nieuwe, eveneens witte expositieruimte wordt het In Paradisum-effect slechts doorbroken met tijdelijke vijf paviljoens waarin de Tang-objecten zijn ondergebracht. Iedere bunker heeft een eigen thema, gezamenlijk vertellen ze over de veranderingen, welvaart en weelde van het China tussen 600 en 900.

Ging van het Terracotta-leger een imposante kracht uit, de cultuurschatten van de Tang-dynastie ogen veel fijner. De keuze voor paviljoens is een slimme geweest. De veelal kleine objecten (veel keramiek, maar ook edelmetaal en glas) zijn subliem uitgelicht en blijven fier overeind. Met als gevolg dat je niet kunt beweren dat het gebouw hier belangrijker is dan de spullen.

In Assen draait het onverminderd om de collectie. Dat blijkt ook uit de vernieuwde opstelling van de verzamelingen Kunst rond 1900 en Hedendaags Realisme in de nu nog nostalgischer ogende oudbouw. De Kunst rond 1900 is nog steeds ondergebracht in het stelsel van zaaltjes en gangetjes waar je verrassend kunt dwalen. Sommige dingen veranderen gelukkig nauwelijks.

Het Hedendaagse Realisme heeft een grotere verandering ondergaan. Voor het eerst krijgen we zicht op de schenking van de 267 werken die de ING vorig jaar heeft gedaan. Om te beginnen is er voor gekozen van alle kunstenaars uit de ING-collectie een werk te tonen. Veel grote namen uit het Noorden, Van Henk Helmantel tot Mark Lisser, maar bovenal een imposant overzicht van een levendig kunstklimaat.

Hoe de archeologie getoond gaat worden, is nog onduidelijk. Slechts een deel wordt nu getoond; de Boot van Pesse blijft uit beeld tot eind februari. Dan gaat ook het Kindermuseum en het Archeolab open. Het Drents Museum – volgens gedeputeerde Tanja Klip de belangrijkste toeristische trekpleister van de provincie – mag dan ‘af' zijn, klaar is het nog niet.

Tentoonstelling Het vernieuwde Drents Museum met onder meer 'De gouden eeuw van China' Gezien 17/11 Drents Museum Assen. Nog te zien t/m 15 april.

Surrealisme? Dadaïsme? Sieb Posthumisme!

Vier jaar geleden verscheen bij uitgeverij Querido het boek Ziezo'tjes. De leukste kinderversjes van Annie M.G. Schmidt. Het werd de bestverkopende dichtbundel van het jaar, waardoor je zou kunnen denken dat we in dit land poëzie vooral iets voor kinderen vinden. Hoe dan ook, de aantrekkingskracht van Ziezo'tjes werd – los van Schmidt – medebepaald doordat de versjes waren gekozen en toegelicht door min of meer Bekende Nederlanders.

Nu komt Querido met Een vijver vol inkt. De mooiste kindergedichten van Annie M.G. Schmidt. Omdat ‘mooi' net als ‘leuk' een strikt persoonlijk begrip is, is het jammer dat niet duidelijk wordt wie dit keer de gedichten heeft geselecteerd. Edoch: Een vijver vol inkt bevat veel gedichten die ook in Ziezo'tjes staan. Om klassiekers als Het fluitketeltje, Sebastiaan, Drie ouwe ottertjes en Dikkertje Dap kan geen blijkbaar samensteller heen.

Als vanzelf zit de verrassing in minder bekende gedichten als De trein blijft staan, De lapjeskat, Tante To, Het meubilair en De rovers en de maan. Techniek, vormen en beelden van Schmidt zijn overigens inmiddels zo vertrouwd dat het lastig is om uit de voorleesstoel te vallen. Bij Pepijn de Kat (‘Wat is dat? Pepijn de kat/ gaat uit eten in de stad./ Net als alle echte heren/ gaat hij buitenshuis dineren') is het moeilijk om niet aan De kat van Ome Willem te denken.

Toch is Een vijver vol inkt meer dan het zoveelste boek waarin de rijkdom van Schmidt wordt uitgestald. Met alle dank aan Sieb Posthuma. De veelgeprezen illustrator voorzag alle oude gedichten van nieuwe prenten en dan zo dat kijken bijkans aantrekkelijker is dan lezen en luisteren. Hij trok daartoe een reeks aan stijlen en materialen uit de kast, zonder een moment zijn bekende cartooneske, tong-in-de-wang handschrift te verliezen.

Het begint allemaal opvallend sober met een nogal duistere voorplaat en veel zwart met wit op de eerste pagina's. De prent bij het openingsgedicht De sprookjesschrijver lijkt zelfs in tegenspraak met de dichtregel 'Hij heeft aan een inkpotje lang niet genoeg'. Maar daarna komt Posthuma op gang. Iedere volgende prent bevat meer kleuren en meer technische toepassingen. Om vervolgens aan het slot toch weer in schijnbare eenvoud te eindigen.
Bijzonder in het oog springt de kleurenrijkdom bij Tante en oom in Laren en bij De tijd van elfjes is voorbij. Maar hét hoogtepunt wordt gevormd door een collage bij De heks van Sier-kon-fleks. Posthuma bouwt hier uit figuurtjes in inkt, labels met nummer en letters en een curieus knipselpatroon een prent waarin de gekte van de heks prachtig tot uiting komt. Surrealisme? Dadaïsme? Sieb Posthumisme!

De naam Annie M.G. Schmidt is in de loop der jaren vastgeklonken aan die van Fiep Westendorp, met wie ze vele hoogtepunten uit de (jeugd)literatuur heeft gemaakt. Alleen al om die reden moet het voor illustratoren lastig zijn om nog iets aan het werk van Schmidt – in dit geval de gedichten – toe te voegen. Posthuma had voor de eer kunnen bedanken. Het ontbreken van Zwartbessie ten spijt, we mogen blij zijn dat hij dat niet heeft gedaan.

Boek: Een vijver vol inkt met kindergedichten van Annie M.G. Schmidt en tekeningen van Sieb Posthuma. Uitgever: Querido. Prijs: €14,95 (80 blz.)

Rawie over het vernieuwde Drents Museum

De allerlaatste van Arjaan en Hieke de Hullu

De vergelijking is scheef, toch maken we hem. Arjaan en Hieke de Hullu verlaten het paradijs. Na 21 jaar nemen ze afscheid van DeHullu. Beelden in Gees, vermaard beeldenpark met galerie in Zuid-Drenthe. Vanwege de leeftijd; 76 en 77 jaar. Nu zijn ze nog fit en vief genoeg om even verderop vanuit Oosterhesselen het leven voort te zetten. Vrienden bezoeken en kunst bekijken.

Maar eerst is er de allerlaatste herfsttentoonstelling. Met veel keramiek en sieraden. “Dit is van Peter Beard”, wijzen Arjaan en Hieke (foto: Harry Tielman) naar een vaas waarvan de vorm aan een zee-egel doet denken. “Het is voor het eerst dat we zijn werk laten zien. We hebben hem ontmoet op een beurs in Duitsland. Hij wilde graag exposeren, maar weigert te vertellen hoe zijn werk tot stand komt.”

Verderop staan we stil bij het werk van Silke Decker: fragiele nestjes van, tja, het lijken wel versteende draden. “Het zijn koorden van porselein dat eerst is gesmolten. Daarna heeft ze er schalen van gemaakt”, vertellen de De Hullu’s. Aan de wand hangen tableaus van Wille Boudewijn: landschappen op platen cortenstaal. “Zij had moeite een ophangtechniek te vinden die haar werk beter deed uitkomen. Daar hebben we een oplossing voor bedacht.”

Jaarlijks wordt De Hullu in Gees bezocht door 20.000 mensen. Het is daarmee een van de culturele topattracties in Drenthe. Het geheim? Volgens De Hullu’s staat en valt alles met kwaliteit. “Toen we hier begonnen, wist ik dat zou lukken. Omdat we kwaliteit wilden. En omdat we er bovenop zitten”, zegt Arjaan. “We hebben geleerd kwaliteit te ontdekken. We zijn steeds beter gaan kijken”, zegt Hieke.

De rolverdeling was altijd helder. Zij stond in de galerie, onderhield de contacten en was het gezicht naar buiten. Hij regelde alles op de achtergrond, samen met zoon Fred. De techniek, het onderhoud. “Kwam ik in de galerie en zag ik bezoekers met hun vingers aan het werk zitten. Dan ergerde ik me soms”, vertelt Arjaan. “Ik genoot van sluitingstijd. De rust die dan terugkeerde. En van grasmaaien met jazz op de hoofdtelefoon.”

Kunst kijken deden ze samen. In Nederland, België en vooral Duitsland. Op beurzen en daarna in de ateliers. “We hebben een geweldige database opgebouwd, helemaal zelf ontworpen. Die gaat naar de nieuwe eigenaar, zo blijft er continuïteit. Als het goed is, kun je straks aan de kunst niet zien dat het bedrijf is verkocht. Als bezoekers zeggen ‘Het is niet minder geworden’, dan is het goed.”

De afgelopen maanden zijn vreemd verlopen. Ondanks de natte zomer werd er toch een aardige omzet gedraaid. Het laatste uitje met het personeel – met zestien man twee dagen op de Waddenzee – was prachtig. Op de valreep ook nog koninklijk onderscheiden; Beatrix kwam graag in Gees. En dan de reacties in het allerlaatste het gastboek. De dankbaarheid, de hartelijkheid. Die schat nemen ze mee naar Oosterhesselen, zeggen ze.

Natuurlijk gaan ze het missen. “Op 27 december zijn we weg. Als ik er aan denk, krijg ik een dikke keel”, zegt Arjaan. “Ik geloof dat we straks ook nog heel veel gaan genieten”, zegt Hieke. “We hebben door dit werk veel vrienden leren kennen. Daar willen we aandacht aan besteden. Er is zoveel tijd in het bedrijf gestopt. Gingen we naar Berlijn, zagen we eigenlijk niets van de stad. Zelfs de musea kwamen we niet binnen. Dat gaat nu allemaal veranderen.”

De Hullu

De najaarstentoonstelling van DeHullu. Beelden in Gees is tot en met 27 november te bezoeken op vrijdag, zaterdag en zondag tussen 13.00 en 17.00. Toegang gratis. De tuin is dan gesloten. Op 2 januari gaat Beelden in Gees officieel over in handen van Yvo van Marle en Ted Doove. Zij maken ook de zomerexpositie van 2012.

Röntgenfoto’s van schilderijen op tweede Art EvenTT

Bezitters van kunstwerken kunnen zaterdag en zondag tijdens van Art EvenTT in Assen röntgenfoto’s laten maken van schilderijen. De foto's kunnen mogelijk nieuwe verhalen achter de verf onthullen, aldus de organisatie van de tweede editie van de beurs.

De fotoservice maakt deel uit van het randprogramma, net als de mogelijkheid op zaterdag in de TT Hal oude en nieuwe werken voor te leggen aan taxateur Patricia Jansema. Art EvenTT, dat zonder selectiecommissie werkt, presenteert zich met circa tweehonderd deelnemers als de grootste kunstbeurs van Noord-Nederland. Openingstijden zijn zaterdag van 11.00 tot 17.00 uur en zondag van 10.00 tot 17.00 uur. Entree €5.

Inschrijving voor De Verzameling Drenthe gestart

Expertisecentrum K&C in Assen is gestart met de inschrijving voor De Verzameling Drenthe. De tentoonstelling voor professionele en amateur beeldend kunstenaars, opgezet naar voorbeeld van de landelijke ZomerExpo, krijgt als thema 'Van mens en dier en Drentse grond'. De werken worden via drie voorrondes in januari geselecteerd: Meppel 14/1, Emmen 21/1 en en Assen 28/1. De eindtentoonstelling – schilderwerken, tekeningen, beeldhouwwerken en installaties – moet een actueel overzicht geven van beeldend talent in Drenthe. Zie ook www.kcdr.nl.

Drachten eert de gebroeders Rinsema

Museum Dr8888 in Drachten staat tot en met 18 maart met een overzichtstentoonstelling stil bij de bijdragen die Thijs en Evert Rinsema (ill.) in de eerste helft van de vorige eeuw hebben geleverd aan de internationale avant-garde. De Rinsema’s waren behalve schoenmakers in Drachten ook actief als beeldend kunstenaar en schrijver, mede onder invloed van Theo van Doesburg, De Stijl en het dadaïsme.

De tentoonstelling gaat gepaard met de publicatie van twee boeken en de documentaire Lust voor het oog, balsem voor de ziel. Het is voor het eerst dat een grote tentoonstelling aan de gebroeders Rinsema wordt gewijd. In dezelfde periode schenkt Museum Belvédère in Heerenveen aandacht aan meubels die Thijs Rinsema voor Theo van Doesburg heeft ontworpen. Zie ook www.museumdrachten.nl

Johan van der Dong wil prikken, niet kwetsen

Johan van der Dong (Groningen, 1962) uit Grijpskerk werd bekend met conceptuele kunstprojecten als Brief aan God, Gods Hotline en Weg met Kerst. Inmiddels werkt hij aan een project over de zorg in Nederland dat na de installatie Mijn orgaan, jouw orgaan in Groningen nu heeft geleid tot de publicatie van de dichtbundel Als een gekooid vogeltje.

Hoogkerk

"Als kind heb ik nog meegemaakt dat boten vol bieten ons huis passeerden, ik speelde soms met de schipperskinderen. Later zag ik de vrachtwagens voorbij komen. Hoogkerk was toen nog een echt dorp, nu is het een aangeklede buitenwijk van Groningen. Mijn vader was ambtenaar bij het ministerie van landbouw, mijn moeder huisvrouw. Ik kom uit een gezin met vier kinderen. Ik ben een nakomertje; toen ik op de lagere school zat, gingen mijn broers en zus al het huis uit om te studeren en te trouwen."

Hervormd

"Wij waren thuis hervormd. Het ging er niet zwaar aan toe, ik mocht op zondag gewoon vissen, maar we waren wel behoudend. Dat heeft zeker een stempel gedrukt. Aan mijn christelijke achtergrond heb ik bijvoorbeeld een grote belangstelling voor rituelen en symboliek overgehouden, dat zie je in mijn werk terug. Maar een christelijk godsbeeld heb ik niet meer. Ik noem mij niet gelovig, maar weet dat godsdienst, theologie en kunst veel raakvlakken hebben. Als ik in een god geloof, dan is die god een energie, iets wat altijd en overal aanwezig is."

Heao

"Mijn vader deed aan fotografie, een van mijn broers schilderde en ik hield van tekenen. Als kind liep ik altijd met een tekening, maar aan de kunstacademie heb ik nooit gedacht. Ik ging naar de Heao, het is een wonder dat ik die opleiding heb voltooid. Vorming kan nooit kwaad, maar het was niets voor mij. Na mijn studie ben ik bij een verzekeringskantoor gaan werken. Ik wilde mijn eigen geld verdienen. Gek werd ik er van, die computers, dat aan een bureau zitten. Ik slikte valium om door de dag te komen. Als ik thuiskwam, was schilderen het eerste wat ik deed."

Conceptuele kunst

"Mijn eerste conceptuele kunstproject is Voetstappen in vrijheid geweest, waarbij ik in 2002 in Overloon met een installatie alle voetstappen heb gevisualiseerd die sinds 1945 in Nederland in vrijheid zijn gezet. Daarvoor had ik een aantal cursussen gevolgd waar duidelijk was geworden dat ik feeling heb voor de conceptuele kant van beeldende kunst. Het begint altijd met een idee. De vorm is daar ondergeschikt aan, al moet het wel raken. Wat ik als kunstenaar belangrijk vind, is dat een kijker leert ervaren, dat je wordt verleidt om door te redeneren. Ik heb niets tegen de traditionele schilderkunst, maar als ik zie wat hier in het Noorden wordt gemaakt, dat is veel brave plaatjesmakerij. Knap gedaan, maar heel inwisselbaar."

Brief aan God

"Of een kunstproject slaagt, is in mijn geval erg afhankelijk van de respons van het publiek. Brief aan God, bedoeld om mensen in staat te stellen hun hart te luchten, was in dat opzicht zeer geslaagd. Het leverde veel media-aandacht op, in binnen- en buitenland. Ik heb nooit geweten dat de BBC zoveel radiozenders heeft. Uiteindelijk heb ik 380 brieven aan God ontvangen, die ongeopend zijn verbrand bij Paesens en Moddergat. Er kwamen ook vervelende reacties, zoals schriftelijke bedreigingen waar later dan weer excuses op volgden. Het gaat mij er om dat mensen durf krijgen dingen te ervaren, dat ze hun blik verruimen. Daar is kunst volgens mij voor bedoeld. Ik wil als kunstenaar prikken, niet kwetsen."

Dichtbundel

"Als een gekooid vogeltje bevat 29 recente gedichten, geschreven over een periode van ongeveer een jaar. Ik schrijf al veel langer gedichten, al een jaar of achttien, maar meestal bleven ze een dag of wat op mijn bureau zwerven en daarna gooide ik ze weg. Dat er nu een bundel van verschijnt, is op aandrang van mensen in mijn omgeving; zij vonden het zonde als er niets mee zou gebeuren. De bundel past binnen een groter project over de zorg in Nederland, waar ook de installatie Mijn orgaan, jouw orgaan deel van uit maakt."

Zekerheden

"Veel gedichten gaan over mijn ziekteproces. Hoe het gekomen is, wat er gebeurt als door ziekte andere mensen in jouw leven komen, hoe het voelt afhankelijk te zijn. Ik hang erg aan mijn vrijheid, ik ben niet voor niets kunstenaar, maar door mijn ziekte is die vrijheid niet langer vanzelfsprekend. Veel zekerheden vallen ineens weg. De bundel is bedoeld als ode aan de thuiszorg, maar ook om begrip te kweken voor mensen die ziek zijn. Om bijvoorbeeld duidelijk te maken hoe het is als je kortetermijngeheugen hapert en afspraken ineens worden vergeten."

Hersenen

"Mijn ziektebeeld is niet eenduidig, het is niet met één term te benoemen. Vermoedelijk heb ik in mijn leven een aantal beroertes gehad. Ik ben bijvoorbeeld een keer wakker geworden in een winkel, waar een arts over mij heen gebogen stond, terwijl ik mij niets kan herinneren van wat daarvoor is gebeurd. Bij onderzoek is gebleken dat ik een hersenkwaal heb. Eenvoudig gezegd: er zitten gaten in mijn hersenstam, littekens, cystes, de balk tussen mijn linker- en rechterhelft is weg. Mijn ziekte is desastreus voor mijn stabiliteit. Soms bruis ik van de levenslust. Maar er zijn ook perioden dat ik mijn bed niet uit kan."

Dood

"Ik heb nog verschrikkelijk veel ideeën. Mijn vrouw wordt er wel eens gek van. Zijn we op vakantie en dan zie ik overal projecten: ‘Goh, dat is ook leuk, daar zouden we best eens…' Soms is het zo erg, dat ik bang ben op te branden. Want je moet ook de tijd nemen ze uit te voeren. Op dit moment heb ik het idee iets met de dood te doen: een project rond mijn grootvader van moederskant, Jacob Holvast, van wie veel brieven bewaard zijn. Hij ligt begraven op de begraafplaats van Hoogkerk, waar ook veel Van der Dongs liggen. Echt van de grond komt het nog niet. Ik geloof dat ik ergens blokkeer."