Woest en Ledig

Twee Rotterdammers achter een Drentse melkfabriek

Joop Vos en Maria Berkhout, twee uit Rotterdam afkomstige kunstenaars, zijn neergestreken achter de oude melkfabriek in Dwingeloo. In de voormalige loods van de Agrarische Coöperatieve Maatschappij hebben ze onder de naam ACM-plus een atelier en een expositieruimte gecreëerd. Kortom, ze zouden zo kunnen meedraaien in de landelijke campagne van Marketing Drenthe.
Op alle zaterdagen en zondagen in juli, augustus en september gooien Vos (foto) en Berkhout de deuren aan de Entingheweg 15/A open voor het publiek. Een mooie gelegenheid om te zien wat de ruimte en rust van Drenthe te weeg kunnen brengen bij kunstenaars afkomstig uit een hectisch havengebied. Zie ook www.acmplus.nl.

Siegfried Woldhek voor even terug op het nest

Stichting Pentafoor richt iedere zomer in Emmen een openluchttentoonstelling, met kunst op groot formaat, hangend tussen de bomen, hoog boven de Markt. Deze keer is het werk gemaakt door Siegfried Woldhek (Emmen, 1951). Bekend van zijn portrettekeningen én de met de Inktspotprijs bekroonde cartoon van Henk Bleker, verrast hij in Emmen met schilderijen van de vogels uit zijn jeugd.
Woldhek werd gevraagd om zijn portretten van schrijvers en andere Nederlanders voor Vrij Nederland en NRC/Handelsblad. "Ik zag het eigenlijk niet zitten, een expositie", vertelt hij kort voor de opening van zijn tentoonstelling die zowel op de Markt als in Grote Kerk is te zien. "Het geeft veel gedoe, het levert meestal weinig op. Bovendien: die portretten hebben niets met Emmen te maken."

En toen ontstond het vogel-idee. Hij wijst op een schilderij van een gekraagde roodstaart. "Daar is het allemaal mee begonnen", vertelt Woldhek. "We woonden in Noordbarge aan de Laadweg en ik zag die vogel op de heg zitten. Eerst dacht ik dat-ie uit de volière van mijn vader was ontsnapt. Toen ik beter keek, zag ik dat-ie was komen aanvliegen. Vanaf dat moment ben ik naar vogels gaan kijken."

Zestien grote schilderijen telt de expositie in Emmen, met daarnaast aquarellen die als voorstudie hebben gediend. Allemaal verwijzen ze naar de jeugd van Woldhek in Zuidoost-Drenthe, waar hij als jongen in 1965 en 1966 de natuur ontdekte. "Ik was veertien jaar en nam alles in mij op. Hoe ze er uitzagen, wanneer en waar ik ze voor het eerst zag, hun namen."

Die namen zijn eigenlijk bijzaak. Woldhek vertelt over de sensatie die vogels kunnen veroorzaken. Hoe je op een morgen het geluid van één fitis kunt horen, met de wetenschap dat er ergens in de lucht miljoenen hangen, een armada afkomstig uit Afrika. Allemaal mannetjes, en daar achter nog eens miljoenen vrouwtjes. En dan opeens wordt er één zichtbaar. "De ontmoeting met zo'n piepklein vogeltje", mijmert hij.

Het vogelkijken leidde tot de oprichting in Emmen van een afdeling van de Christelijke Jeugdbond voor Natuurvrienden. "Er was wel een algemene bond, maar die gingen zondags op pad. Dus moest ik zelf iets beginnen." Er volgden excursies en kampen – dekmantels om veel buiten te kunnen zijn. "Toen wist wat ik wilde worden: bioloog. Het is allemaal in die periode in Emmen ontstaan. In 1967 zijn we naar Ommen verhuisd. In 1977 ben ik afgestudeerd, maar omdat er geen banen waren, ben ik gaan tekenen."

Tekenen deed hij al langer. "Op de kleuterschool, en later vooral in de kantlijn van mijn schriften. Maar ik maakte nooit iets af. Ik heb ook geen tekenopleiding gevolgd, de kunstacademie bestond bij ons thuis niet. Vanwege de werkloosheid hoopte ik met tekenen voor de krant geld te kunnen verdienen. Ik bood tien schrijversportretten aan bij Vrij Nederland. Die hadden zoiets van: don't call us, we call you. Een week later belde Carel Peeters en sindsdien teken ik schrijvers voor Vrij Nederland, en vanaf 1980 politici voor NRC."

De liefde voor de natuur is altijd gebleven. Woldhek werd naast zijn tekencarrière directeur van het Wereld Natuurfonds, van Vogelbescherming Nederland en stichting Nabuur, een organisatie die actief is voor ontwikkelingslanden. Een paar jaar geleden begon hij voor zichzelf als zelfstandig kunstenaar. Tegenwoordig geeft hij in zijn atelier in Giethoorn onder meer workshops portrettekenen en bouwt hij verder aan een imposant oeuvre.

Het schilderen van vogels als kunstgenre, komt ter sprake. En ook de waardering die daar bij hoort. "Het is curieus, maar stillevens, portretten, landschappen en kerkinterieurs worden hoger aangeslagen. Neem Lucian Freud, die heeft zijn leven lang vlees geschilderd. Fantastisch werk, begrijp me goed. Maar waarom dat onderwerp, vlees, meer betekent dan het schilderen van vogels – ik zou het niet weten."

Het verschil tussen het portretteren van mensen en vogels is niet zo groot als het lijkt, stelt Woldhek. Hij houdt stil bij zijn schilderij van de houtduif. "Als jochie vond ik duiven de domste vogels die er zijn. Tot ik een vogelplaatje zag van Henk Slijper, verspreid door de Raiffeisenbank. Slijper liet perfect de vormen en kleuren zien. Ineens ontdekte ik dat ik met een vooraf gevormd beeld naar duiven keek. Dat er verschil bestaat tussen bevooroordeeld kijken en écht kijken."

Tentoonstelling

De tentoonstelling met vogelschilderijen van Siegfried Woldhek wordt zaterdag geopend en is daarna tot en met 1 september te zien in de Grote Kerk en op het Marktplein van Emmen. Voor meer over het werk van Woldhek zie www.woldhek.nl of download de gratis app met 1500 portretten en andere tekeningen via iTunes.

'Plot point' van Nicolas Provost

 

Lunchen met Marcel Möring in warenhuis Vanderveen

Schrijver Marcel Möring houdt donderdag – daags voor de door hem verfoeide TT Nacht – een lunchvoordracht in Warenhuis Vanderveen in Assen. De voordracht is de derde in een reeks rond de manifestatie De Verzameling Drenthe, eerder gaven schilder Sam Drukker en fotograaf Sake Elzinga een lezing over hun werk.

Möring, thans woonachtig in Rotterdam, woonde lange tijd in Assen. De stad speelt ook een prominente rol in zijn laatste twee romans, Dis en Louteringsberg. Het bijwonen van de voordracht tussen 12.00 en 13.30 uur kost €13,50, inclusief lunch. Aanmelden via kadetjecultuur@vanderveen.nl of in de lunchroom van Vanderveen.

Over 'Basje Berenklauw' van Natascha Stenvert

Gebeurt het nog, dat juffen en meesters zomaar op huisbezoek komen? Het is te hopen, kinderen houden er hun leven lang herinneringen aan over. Alleen al het speciale idee dat een leerkracht ook buiten school belangstelling voor hen heeft.

In het nieuwe prentenboek van Natascha Stenvert komt juf langs om de wilde dieren te zien waar Basje in de klas altijd over heeft. Voor Basje geen enkel probleem: hij gidst juf van de spin naar de krokodil, van de wolf naar de beer, van de slang naar de piranha’s. Jammer alleen dat al die wilde dieren afwezig zijn.

Volgens Basje zijn ze aan het werk: in het orkest, de confettifabriek, de behangwinkel et cetera. Voor zijn geloofwaardigheid niet al te best, maar Juf raakt aan de praat met zijn zeevarende moeder en al babbelend wordt de reden van het bezoek vergeten. Totdat juf – een sprits van bakker Slagter later – het huis verlaat en meemaakt dat de fantasie van kinderen altijd echt is.

Net als Bramenjam, het vorige soloboek van Stenvert, loopt ook het fraai vormgegeven De (nep)beesten van Basje Berenklauw zonder slechtigheid slecht af. En wederom is de illustratrice uit Zeijen zich te buiten gegaan aan collagetechnieken. Ze knipt, schildert, tekent, plakt en computert er op los en stopt haar prenten vol van gags en verwijzingen die zeker voor geoefende kijkers de moeite waard zijn.

Stenvert heeft weinig tekst nodig om haar verhaal te vertellen, al stopt ze in het gesprek tussen juf en moeder nog zo veel woorden. Minpuntje is dat ze zichzelf in dit boek een te korte aanloop gunt om een meer overtuigend plot neer te zetten. Welbeschouwd is het bezoek te snel voorbij. Zeker wat prenten betreft had het langer mogen duren.

Boek: De (nep)beesten van Basje Berenklauw. Auteur en illustraties: Natascha Stenvert. Uitgever: House of Books. Prijs: 12,95 euro (30 blz.).

Bert Kamping blikt terug als gemeentedichter

Bert Kamping mag dan zijn opgevolgd door Eelke van Es, zijn optreden als gemeentedichter krijgt een staartje. Zaterdag 30 juni presenteert hij in Boekhandel Plantage Vermeer im Emmen om 15.00 uur zijn eerste dichtbundel: Gemeentegedichten. Aleid Rensen overhandigt het eerste exemplaar aan wethouder Henk Jumelet.

Toen hij solliciteerde naar de functie van gemeentedichter in Emmen kende Zuidoost-Drenthe Kamping (Erm, 1971) vooral als muzikant en zangdocent. Minder bekend was dat hij naast zijn map 'songteksten' er een verzameling teksten op nahield met het label 'als er geen muziek in zit'. Daar zaten zijn gedichten tussen. En dus was de stap van de muziek naar de poëzie maar klein.

"Ik zag het als uitdaging", zegt Kamping over zijn motivatie. "Ik ben altijd al veel met tekst bezig geweest en wilde dit wel eens proberen. Daar kwam bij, dat ik mijn hele leven al in deze streek woon, op een paar jaar Groningen na. Ik wilde de gemeentedichter een regionale identiteit geven. En ik wilde het zo doen, dat iedereen het kon volgen. Geen lange, diepzinnige teksten, maar toegankelijke gedichten."

Hij begon zonder veel verwachtingen. "Ik was hiervoor nooit serieus dichter geweest. Ik schreef vooral liedteksten. Maar dat is een heel ander verhaal, een andere manier van met tekst omgaan. Een gedicht moet een kop en staart hebben, vind ik. Bij een liedtekst gaat het er om hoe je naar het refrein komt en hoe je daar weer vandaan kunt gaan. De spanningsboog is heel anders."

Twee jaar later blikt Kamping terug op een indrukwekkende productie veelal korte gedichten. Hij schreef ze doorgaans op dinsdagavond. De volgende dag werden ze op de drukpers van weekblad Emmen.nu verwacht. "Zo'n deadline maakt je productief", zegt hij. "Ik was de hele week aan het dichten. Woorden en zinnen noteren. Maar dinsdagavond werden de besluiten genomen. Dat was het echte smeden."

Het eerste jaar ging hem makkelijker af dan het tweede, zegt hij. Vooral vanwege de vrees voor herhaling. "Je hebt van die terugkerende evenementen, zoals Koninginnedag en het Full Colour Festival, maar daar wilde ik geen twee keer over dichten. Over het Atalanta-drama moet je ook geen zes weken achter elkaar willen schrijven. En dat geldt net zo bij de voetbalclub, die andere bron van inspiratie."

Dichten over voetbal bleek sowieso niet zonder gevolgen. "Op een gegeven moment had ik de supportersvereniging helemaal over de pis omdat ik in een gedicht de club had afgefikt. Het leverde mij op een supporters-site een tegen-gedicht. Daarin stonden de bekende verwensingen tegen kunst en cultuur: dat ik een klaploper was die op kosten van de gemeenschap… Heel apart, vooral omdat ze het allemaal zo persoonlijk opvatten."

Zijn gedicht Verslagen over de gemeentelijke cultuurnota ('Hoopvol klonk in tweeduizendnegen/ 'Verbinden, Verzilveren, Versterken'/ Een jaar later rest ons niets dan/ 'Verlaten, Verslagen, Verwerken') leidde tot boze reacties uit het gemeentehuis. "Waar ik het lef vandaan haalde zoiets op te schrijven… Dat het absoluut niet de waarheid was. Ik snap dat het voor een ambtenaar vervelend is, als een beleidsnota in de la verdwijnt. Maar zulke reacties? Een giller."

Over het algemeen was de ontvangst positief. "En dan vooral op gedichten die in de streektaal zijn geschreven, dat voegt blijkbaar iets toe. Ik heb er via Facebook een fan uit Den Helder aan overgehouden, een Friezin - die vond het echt helemaal te gek wat ik deed en was teleurgesteld dat het voorbij was. Op persoonlijke gedichten heb ik veel reacties gekregen, mensen lazen er dan hun eigen ding in."

Aanvankelijk zou hij evenveel in Nederlands als in het Drents schrijven, maar gaandeweg sloeg de balans door naar het laatste. "Omdat die gedichten inhoudelijk beter waren. Achteraf, is dat niet zo gek. Als het persoonlijk is, als het over mijn eigen belevingswereld gaat, schakel ik automatisch naar Drents. Het Nederlands leent zich beter voor gedichten over officiële onderwerpen en gebeurtenissen."

Kamping is een geboren spreker, maar Drents schrijven is een ander verhaal. "Ik heb het mij eigen gemaakt door veel boeken erbij te halen. Als ik iets niet wist, dan vroeg ik het Huus van de Taol om advies. Er zijn natuurlijk regels, maar op sommige punten wijk ik af. Ik schrijf bijvoorbeeld 'ungeloof' en 'umdat', mijn 'o' is een 'u'. Zo spreek ik ook. Die 'o' komt uit het Hollands. Voor er regels waren, gebruikten mensen in het zand-Drents ook regelmatig een 'u'.

Nog opmerkelijker is zijn gebruik van de letter 'd' bij verleden tijd, waar elders in Drenthe een 't' wordt geschreven. "In mijn zand-Drents heeft het Kofschip veel meer uitzonderingen dan het Nederlands", zegt hij. "Ik schreef een keer 'Ik kochd dat hoes' en dacht, hee, dit is toch wel heel raar. Daarop legde ik het voor aan het Huus van de Taol. Die konden er mee leven, het is zoals ik Drents spreek en volgens de spellingsregels in het zand-Drents is de uitspraak leidend voor de schrijfwijze."

Wat thematiek en toon betreft, valt op dat Kamping als gemeentedichter een neiging had tot filosoferen en mijmeren, minder gespitst was op anekdotes. "Ik vind oorzaak en gevolg fascinerend - het zit ook in mijn liedteksten. Dat situaties anders hadden kunnen zijn als je onder een bepaalde omstandigheid op een bepaalde plek een andere keuze had gemaakt. Hoe het kan dat dingen lopen zoals ze lopen, dat vind ik interessant."

Hoe nu verder? "Ik blijf schrijven," zegt Kamping. "Maar niet in de frequentie van iedere week een nieuw gedicht. Wel op dezelfde manier: met een kwinkslag en een verwijzing naar een zegswijze of een woordgrap. Ik ben geen literair dichter. Ik ken nog steeds de regels niet, maar dat heeft ook voordelen.Toegankelijk en leesbaar dat is mijn stijl. Alsof ze tussen de groente-advertentie en de aankondiging van het zilveren huwelijk kunnen worden gedrukt."

(Bovenstaand interview is opgenomen in de eerste dichtbundel van Bert Kamping. Gemeentegedichten is voor €12,50 verkrijgbaar bij onder meer Boekhandel Plantage Vermeer en via deze link.)

Hoe Emmen het hart aan Chinezen verpandt

Fijn verslag in Dagblad van het Noorden over het bezoek aan Emmen van een Chinese delegatie uit Xi‘an, afgelopen zaterdag. De Chinezen, hun namen worden door de krant niet genoemd, waren in Zuidoost-Drenthe voor de ondertekening van een intentie-overeenkomst. Ze zouden geïnteresseerd zijn in het pijnlijke gat dat Dierenpark Emmen straks achterlaat na de verhuizing naar de Es. Eerder meldde de krant al dat ze mogelijk een Chinees cultuurpark willen bouwen.
Marieke Kwak beschrijft de tevergeefs pogingen van journalisten om duidelijk te krijgen wat de Chinezen nu precies willen met het hart van Emmen. Of ze eigenaar worden van de grond, tegen welke prijs, met welk doel - de delegatie gaf op geen enkele vraag antwoord, volstaan werd met beleefdheden en dankwoorden. Het verslag in de krant was daarmee niet alleen een verslag van twee botsende culturen, maar ook het verslag van een journalistieke mislukking: wel vragen, geen antwoorden.

Blijkens het verslag hebben de Chinezen nog geen helder beeld wat ze in Emmen moeten. Eerst maar eens het huiswerk doen, tekende de krant op uit de mond van de tolk. Bij gebrek aan informatie werden daarop wethouder Bouke Arends en zijn ambtenaar aan het woord gelaten, de ceremonie-meesters van het non-gebeuren. Er moest geen Chinatown in Emmen komen, verzekerden ze. Beter was iets met een hotel en wellness-mogelijkheden in Chinese sferen, en een beetje horeca met winkeltjes. Iets met tempels en pagodes. Iets onderscheidends.

Het intrigerende is dat de bevolking van Emmen al lang weet wat met de grond moet gebeuren. Ze hebben zich daar in 2009 over uitgesproken tijdens een bijeenkomst in theater De Muzeval waar de  beklonken verhuizing van het Dierenpark verder werd 'uitgerold'. Tussen die wilde plannen door werd vastgesteld dat er een ‘mensenpark’ aan de Hoofdstraat moest komen: een groene ruimte voor ontmoeting en recreatie. Daar was geen woord Chinees bij.

Door de ondertekening van de intentie-overeenkomst is duidelijk dat wethouder Arends daar het zijne van denkt. Alle gedroomde burgerwensen ten spijt, de wethouder wil vooral van de onverstandig gekochte grond af, tegen elk aannemelijk bod. De vraag of het wenselijk is Emmen op te zadelen met ‘tempels’ en ‘pagodes’ wordt niet gesteld, in plaats daarvan wordt de regie uit handen gegeven en de ‘Chinese cultuur’ omarmd. Harry Leutscher, meegaand raadslid van de eenmansfractie LEF kon het juichen niet laten: “Wanneer dit lukt, is het een prestatie van de bovenste plank van Bouke Arends. Ere wie ere toekomt”.

Maar wat betekent het eigenlijk, Chinese cultuur? We kennen het leeg geveegde Plein van de Hemelse Vrede, de gecensureerde internet-zoekmachine en de beknotting van Ai Weiwei. Dat zal toch niet bedoeld worden? Chinese cultuur, dat is toch, eh, onderwerping van het individu aan het collectief, ooit aan de keizer, daarna aan de communistische partij en vervolgens aan het socialistisch-kapitalisme waar de Socialistische Partij straks de verkiezingen in Nederland mee hoopt te winnen?   

Het zorgelijke is ondertussen de klakkeloosheid waarmee investeerders worden onthaald in Emmen, waar bij gebrek aan alternatieven het laatste restje visie wordt weggemoffeld als zich een ondernemer in het raadhuis meldt. De Arabische delegatie, de afvaardiging uit India, het comite uit Brazilië - nummertje trekken niet nodig. Loop maar door. Geeft niet wat er gebeurt, als er maar íets gebeurt.

De Chinese delegatie valt weinig te verwijten. Als je Afrika mag opkopen, waarom dan zoiets ook niet op uitnodiging in Drenthe geprobeerd? Voor de Chinezen is vooral van belang hoe de ligging van park, de mogelijkheden, de omgeving en eventuele bodemschatten geëxploiteerd kunnen worden. Kortom, welke ingrediënten in Emmen ervoor kunnen zorgen dat de investering zich op termijn terugverdient. De bouw van een Achtklovendam? Het oprichten van een nieuw hunebed? Een perfecte kopie van een Dierenpark? Geld moet rollen.

Een jaar geleden bracht ik een bezoek aan Xi’an, voorafgaand aan een tentoonstelling in het verbouwde Drents Museum waar schatten van de Tang-dynastie mochten worden geëxposeerd. De stad was booming, zoals alle steden in China. Oude wijken waren in hoog tempo platgewalst om ruimte te maken voor duizelingwekkend hoge appartementencomplexen en nog meer fabrieken waar tijdens te lange dagen tegen te lage lonen gadgets voor de MediaMarkt moesten worden gemaakt. Dezelfde MediaMarkt die straks met dank aan projectontwikkelaar Peter van Dijk ook in Emmen wordt geopend.

Om Xi’an een modern toeristisch karakter te geven, werd het erfgoed opgepoetst - en nagemaakt waar het was verdwenen. Op veel plekken in het dichtgeslibte centrum werden bogen opgericht en beelden geplaatst die de indruk moeten wekken dat de betrokken lokale overheid zich bewust is van haar cultuur en oorsprong. Alsof de Culturele Revolutie nooit had plaatsgevonden. Daarnaast werden parken met Tang-architectuur aangelegd waar de stadsbevolking kon bijkomen van het werk in de fabriek. Jawel: groene ruimten voor ontmoeting en recreatie, maar dan met veel beton.

Emmen (<60.000 inwoners) is geen Xi'an (>6.000.000 inwoners). De een krimpt, de ander groeit. De een weet zich geen raad met het Volk van Grada en haalt daarom de cultuur uit China. De ander bulkt van het geld en ziet erfgoed als middel om nog meer geld te verdienen. Ik bezocht zo'n park, niet ver van een nagebouwde pagode opgericht voor een monnik die via de zijderoute heimelijk een heilig geschrift naar Het Rijk van het Midden had gebracht. Het zag er gelikt uit, het park, zeker door de ogen van een buitenstaander die het verschil tussen authentiek en imitatie, tussen tempel en pagode niet zonder certificaten kan onderscheiden.

Maar het meest opvallend waren toch wel de mensen voor wie het op papier allemaal gebouwd en bedoeld was.

Die waren er weer eens niet.

Over ‘Post mortem’ van Peter Terrin

Wat zal de Vlaamse schrijver Peter Terrin vertellen als hem op een verjaardagsfeest wordt gevraagd waar zijn nieuwe roman, Post Mortem, over gaat? Zal hij verwijzen naar het motto voorin, ontleend aan W.F. Hermans’ Herinneringen van een engelbewaarder: ‘We zijn niet wie we zijn, we zijn wat de wereld van ons weet…’? Waarna het gesprek een diepte inschiet die doorgaans alleen op de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden wordt bereikt.

Of zal Terrin kiezen voor de globale samenvatting: een roman over een matig succesvol schrijver met een idee voor een roman over een zeer succesvol schrijver die de bijbehorende aandacht ontvlucht? Dat die ploeterende schrijver juist op dat moment overvallen wordt door een herseninfarct bij zijn dochter en, godbetert, een literaire prijs. Dat het tweede deel van Post Mortem over de dochter in het ziekenhuis gaat en het derde deel over de biograaf van de ploeterende schrijver met zijn prijs.

Waarna het gesprek op voornoemd verjaardagsfeest stilvalt. En Terrin, denkend aan zijn overvolle roman voorstelt nog iets te drinken. Iets met veel alcohol, bij voorkeur. Om zijn gesprekspartner weer in beweging te krijgen.  Zodat de sfeer losser kan worden, en ruimte ontstaat voor een grap als ‘ik heb al een boek’. Of een relativering in de trend van of ‘Tom Lanoye, die schrijver van Heldere hemel, is dat nu werkelijk het beste wat de Vlaamse literatuur te bieden heeft?’

Post Mortem is de vijfde roman van Terrin. Met zijn vorige, De bewaker, brak hij door in Nederlandse media. Schrijver dezes was eerder gecharmeerd van Blanco uit 2003. Zijn nieuwste is een pretentieus boek – wat heel goed is, zonder pretenties geen verbeelding en vooruitgang. Het is ook een ingenieus en rijk boek, met Droste-effecten en verwijzingen naar romans als Het parfum, The catcher in the rye, Les liaisons dangereuses, De bewaker.

Waar het is vooral een boek waarin de drie losse delen geen geheel willen of mogen worden. En Terrin wéét dat. Op bladzijde 260 schrijft hij: “Het was een veelgehoorde loftuiting, dat je het boek na het laatste woord meteen weer van vooraf begint te lezen; je hebt geen keuze, je vindt geen rust, je hebt het gevoel dat iets aan je aandacht is ontsnapt, dat je iets verkeerd gelezen hebt in een roman die nochtans kristalhelder is. Dat de waarheid voor het grijpen ligt.”

Let wel: voor het grijpen. Bijna dus. Oftewel: net niet

Boek Post Mortem Auteur Peter Terrin Uitgever De Arbeiderspers Prijs 19.95 (286 blz.)

Villa Jagtlust stond niet op zichzelf

Drie weken na de presentatie van de verzamelde gedichten van Fritzi Harmsen van Beek is een bijzondere druk van Jagtlust verschenen. Juist, het boek waarin Annejet van der Zijl de geschiedenis optekent van de villa die in de jaren vijftig en zestig een grote aantrekkingskracht uitoefende op literair Nederland. In de woorden van uitgeverij Querido: “De roemruchte Gooise kunstenaarskolonie waar de Nederlandse jaren zestig werden uitgevonden.”

Jagtlust betekende voor Van der Zijl het startschot van een indrukwekkende schrijverscarrière. Met onder meer de biografieën van Annie M.G. Schmidt en prins Bernard en het met veel succes verfilmde Sonny Boy, waarin de eerste raciale spanningen in Nederland worden belicht. Ook Jagtlust schijnt overigens verfilmd te worden, met Maria Goos als scenarioschrijver.

Bijzonder aan de nieuwe uitgave – tiende druk – is de toevoeging van vier artikelen die Van der Zijl schreef als prelude: Lucky op het Leidseplein (1992), Het dolce far niente van Olivier Boelen (1995), Liefde in tijden van Cobra (1997) en Het Parijse kwartet (1995). Wederom verhalen waarin kunstenaars en de jaren vijftig, zestig centraal staan en die de lezer middels oral history het gevoel geven van those were the days.

Liefde in tijden van Cobra over Henny Riemers, de vrouw van Corneille, is het meest intrigerend. Zwak, omdat Van der Zijl hier nadrukkelijk partij kiest voor de vrouw van de kunstenaar. Sterk, omdat vlijmscherp duidelijk wordt hoe idealen in ambities en eerzucht veranderen en welke prijs daarvoor betaald moet worden. Een mooie tijd, de jaren zestig. Vooral als je het later gezond, welvarend en vrolijk kon navertellen.

Boek: Jagtlust en verwante verhalen. Auteur: Annejet van der Zijl. Uitgever: Querido. Prijs: 24,95 euro 240 blz.

Yin Xiuzhen: waar we vandaan komen en heen gaan

Er is een stukje snelweg aangelegd in het Groninger Museum. Medewerkers hebben er een bordje bij geplaatst: Please do not touch. Maar de begeleidende tekst aan de wand nodigt de kijker uit op de weg te gaan liggen om 'tot een nieuw begrip van snelheid' te komen. Wat nu? Toch maar even doen? Kort en snel, nu niemand het ziet? De weg blijkt onverwacht comfortabel, het asfalt is vervaardigd uit matrasvulling omhuld door zwarte kleding.

De snelweg is een ontwerp van de Chinese kunstenaar Yin Xiuzhen (Beijing, 1963). Op haar eerste grote solotentoonstelling in Europa zijn tachtig van haar werken zijn in het museum te zien. "Ik wist vooraf niet hoe het zou uitpakken, in deze kleurige zalen. Maar ik ben heel tevreden", zegt Xiuzhen.

Dat haar werk in het Noorden wordt getoond, is geen toeval. Eerder leverde ze een bijdrage aan de manifestatie Go China; het Groninger Museum kocht destijds haar installatie Weapon aan. Na Ai Weiwei in 2008 en Chi Peng in 2010 is ze de derde Chinese kunstenaar met een grote expositie in het museum. En net als haar voorgangers toont Xiuzhen zich bezorgd over de richting die het met de wereld opgaat.

Vandaar ook dat de tentoonstelling opent met de installatie Nowhere to land. Gemaakt van gebruikte kleding, glimmend staal, snoertjes, metertjes en andere industriële materialen is het onmiskenbaar een variant op een landingsgestel, maar dan ondersteboven neergezet. "We zijn als mens tot veel in staat", vertelt Xiuzhen. "We willen steeds meer en steeds verder. Daardoor raken we verwijderd van waar we vandaan komen."

Sinds de millenniumwisseling trekt Xiuzhen als kunstenaar de wereld over. Het heeft haar geïnspireerd tot het maken van draagbare steden: koffers met pop-up stadsgezichten. In het Groninger Museum is een aantal van die steden te zien, in een zaal met aan de wand een web van vliegroutes zoals je ze in glossy's van luchtvaartmaatschappijen aantreft. Ook Groningen heeft Xiuzhen in haar koffer gekregen, ze maakte de stad van ter plekke ingezamelde kleding.

Begonnen als schilder, is kleding het hoofdmateriaal waar ze mee werkt. "Bij voorkeur kleding die gedragen is, omdat het zoveel vertelt over ons als mensen: waar we vandaan komen, wat we hebben meegemaakt, wat onze status is." Wijzend op kledingfragmenten in een aluminium paneel dat oogt als een betonplaat: "Kleding staat bij mij voor menselijkheid. Je kunt er in leven, als in een huis. Niet is zo persoonlijk als kleding, het is een tweede huid."

Blikvanger van de tentoonstelling is Collective Subconscious uit 2007 (foto boven), een met gebruikte kleding verlengde minibus. Het voertuig staat symbool voor de dromen van particuliere ondernemers, maar dient bij Xiuzhen als ontmoetingsplek én als ruimte om stil te staan bij de gevolgen van die dromen. Dat geldt ook voor Thought (foto onder) waar de museumbezoeker zich kan terugtrekken een in opgeblazen brein gemaakt van kleding en metaal.
Het werk van Xiuzhen is gelaagd, maar ook toegankelijk. Je hoeft geen China-kenner te zijn om het te kunnen duiden, het is universeel. Het is lichtvoetig én maatschappij-kritisch. "Als ik mijn recente werk vergelijk met wat ik maakte toen ik in 1989 als kunstenaar afstudeerde, is het veel genuanceerder", zegt ze. "Ik geloof niet meer in radicale oplossingen voor problemen. Radicaliteit is een doodlopende weg. Ik geloof in menselijkheid en verbondenheid. Ik probeer dáár aandacht op te vestigen, meer kan ik als kunstenaar niet doen."

Tentoonstelling

De overzichtstentoonstelling met werk van Yin Xiuzhen is tot en met 18 november te zien in het Groninger Museum. Open: di t/m zo 10.00 tot 17.00 uur. www.groningermuseum.nl