Anno 2010 is het vrijwel onmogelijk om vast te houden aan de stelling dat de negentiende eeuw, wat de Nederlandse literatuur betreft, een tijd was van suffigheid, sluimeren en slapen. Met dank aan Willem van den Berg en Piet Couttenier, die vorig jaar in hun gedetailleerde boek Alles is taal geworden duidelijk maakten dat er ook vóór de Tachtigers veel gaande was in de letteren. Maar misschien nog wel meer dankzij Marita Mathijsen die middels een niet aflatende reeks artikelen, columns en publicaties heeft aangetoond dat de negentiende eeuw een literaire goudmijn was en nog steeds is.
Mathijsen nam eind vorig jaar afscheid als hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde. Ze deed dat met een hernieuwd pleidooi zorgvuldiger om te gaan met ons (literair) erfgoed én het hoorcollege De waarde van het woord over de Nederlandse literatuur en cultuur in negentiende eeuw. Verspreid over zes cd's zet ze de wapenfeiten op een rij. Dat ons land een stevige romantische traditie kent bijvoorbeeld (Bilderdijk), welke rol literatuur speelde bij de vorming van 'onze natie' (Tollens en Helmers) en hoe schrijvers als J.J. Cremer en Multatuli tot in het parlement hun invloed deden gelden met romans over maatschappelijke misstanden.
Natuurlijk pakt ze ook uit met de Tachtigers, maar dat verhaal is al zo vaak verteld, daar kijkt geen mens meer van op. Wat interessanter is, is dat Mathijsen ‘de breuk’ niet als een breuk presenteert maar als een logisch vervolg en dat alle nieuwigheid van Kloos en de zijnen nu niet uit de lucht komen vallen. Anders gezegd: de literaire revolutie was zorgvuldig voorgekookt in de daarvoor liggende decennia.
Werkelijk op dreef is Mathijsen als ze vertelt over het realisme en Piet Paaltjens, De Schoolmeester en favoriet P.A. De Génestet, de drie dominee-dichters die verscheurd werden tussen geloof en werkelijkheid. Voortdurend slaat ze bruggetjes naar de andere kunsten en maatschappelijke ontwikkelingen van die tijd. Helemaal mooi wordt het als ze enthousiast poëzie en proza voordraagt, en dat doet ze veelvuldig, van begin tot eind. De taal die op papier inmiddels bijna onleesbaar is, komt weer tot leven en zet je als toehoorder ertoe aan de vergeelde boeken er toch maar weer bij te pakken.
Hoorcollege: 'De waarde van het woord' door Marita Mathijsen (6 cd's). www.home-academy.nl
