Stilte, geluid, muziek en Belcampo
Belcampo in zijn tuin bij woning in Groningen. Foto: Frank Straatemeier
In het kielzog van het luisterboek kruipt ook het hoorspel uit de spelonken van de vergetelheid naar boven. Centrale figuur bij deze comeback is regisseur Peter te Nuyl. Nadat hij eerder Het Bureau van J.J. Voskuil en een aantal Ollie B. Bommel-verhalen van Marten Toonder tot hoorspel bewerkte, stortte hij zich onlangs vol overgave op het werk van de schrijver Belcampo (1902 – 1990).
Het resultaat van die laatste missie is door de HoorSpelFabriek uitgebracht op twee cd’s. Ze bevatten vier verhalen uit het fascinerende oeuvre van de voormalige Groninger studentenarts Herman Pieter Schönfeld Wichers: Bekentenis (1934), Het verhaal van Oosterhuis (1946), Gemengd bericht (1959) en De dingen de baas (1950).
Dat de verhalen van Belcampo zich lenen voor vertaling naar een ander medium is niet verrassend. Zijn bekende novelle Het grote gebeuren uit 1946, over de Apocalyps in Rijssen, het Overijsselse dorp waar de schrijver opgroeide, werd in 1975 al eens voor televisie bewerkt. Die uitzending bleek zo’n groot succes dat het nooit meer goed gekomen is tussen Belcampo en Rijssen.
Belcampo was een op en top vertellen. In het onlangs bij uitgeverij Passage verschenen Arcadia der Poëten beschrijft Herman Sandman hoe de schrijver zijn werk liet vertalen door stadgenoot Theo van Baaren om vervolgens op de bonnefooi naar het buitenland te vertrekken waar hij verhalen vertelde in ruil voor onderdak en eten.
Karakteristiek aan Belcampo’s vertellingen is een fantastische, magische en soms beklemmende sfeer. In vrijwel alle publicaties over zijn werk worden vergelijkingen getrokken met Franz Kafka en de Duitse schrijver E.Th.A. Hoffman aan wiens werk hij zijn pseudoniem ontleende. Daar mag Edgar Allen Poe aan worden toegevoegd, want ook Belcampo hield ervan lezers angst aan te jagen.
In de hoorspelen van Te Nuyl is dit laatste wat ondergeschikt, al klinkt in de opening, Bekentenis, nog wel iets onheilspellends door. We horen de stem van Jacob Derwig in een knarsende treinwagon en worden medeplichtig gemaakt aan een duister een-tweetje tussen een burgerman en een avonturier die van identiteit wisselen. Met als slot: “Hier zit ik nu; geen van u allen weet, wie van ons beide ik ben – en ik weet het zelf ook niet meer.”
De soms wat plechtstatige Belcampo-taal is ook gehandhaafd in De dingen de baas, het meesterstuk op de dubbelcd. We horen Mark Rietman als vader van een gezin dat ’s morgens wakker wordt en ontdekt dat de mensen hun macht zijn kwijtgeraakt over de voorwerpen die zij doorgaans zo achteloos behandelen.
Die Verwandlung van Kafka, maar dan anders, want met een bonte stoet personages en een sleutelrol voor een (snel)pratende pop die de ommekeer aankondigt. Te Nuyl haalt alles uit de kast om de revolutie hoorbaar te maken en blijft daarbij opvallend dicht bij de sfeer die wij met de jaren vijftig associeren.
Sterk is ook Het verhaal van Oosterhuis, over een man die zich in een oerwoud verstapt en in verborgen paradijselijke wereld belandt met een grimmige keerzijde. Een prachtig scala aan verfijnde geluiden komt voorbij: een carillon, terrasgeluiden, boten in het water, de geaffecteerde stem van Krijn ter Braak, vogels, geritsel, getik en hedendaags klassieke muziek.
Een hoorspel bevat in de visie van Te Nuyl vier elementen: stilte, geluid, muziek en tekst. Met dit kwartet heeft de regisseur naar eigen zeggen geprobeerd de verbeelding van Belcampo te verklanken: “De tekst speelt in dit polyfone kwartet meestal eerste viool, geluid is een betekenisdrager op zichzelf, muziek is structuur en stilte het raam van de verbeelding van de luisteraar dat wordt open gezet.”
Op papier mag zoiets zeer gewichtig lijken, op cd pakt het soms ronduit hilarisch uit. Zoals in Gemengd bericht waarin Rob van de Meeberg verslag doet van een dodelijk verkeersongeluk. Als vorm koos Te Nuyl voor een krakerige radio-uitzending met veel gerommel en geruis, met een beetje boze wil is er een parodie op de regionale omroep in te te herkennen.
En zo horen de luisteraars, thuis, Van de Meeberg in een fantasievol Nedersaksisch dialect vertellen hoe twee dorpelingen, vol verwondering over een verkeersbord, met eigen ogen willen aanschouwen wat er zo levensgevaarlijk is aan een ‘levensgevaarlijk kruispunt’:
“Ik zegge teeng Gatjan: ‘Begriep ie dat?’ ‘Nee,’ zeg e, ‘loaws ofstapm.’ Dat derre wie.”
Subliem.
Hoorspel: Belcampo. 4 verhalen. Stemmen: Jacob Derwig, Anneke Blok, Krijn ter Braak, Syvlia Hoeks, Mark Rietman, Rob van de Meeberg e.a.. Regie en bewerking: Peter te Nuyl. Uitgever: De HoorSpelFabriek. Prijs: €29,95 (2 cd’s)
