Woest en Ledig

Zoo is de nieuwe poësie

Het begin van de vorige eeuw moet voor poëzieliefhebbers een prachtige tijd zijn geweest. Alleen al het idee, dat je op vrijdag 13 april 1923 naar De Phoenix in Drachten kon om tijdens een 'DaDa avond' de dichter en beeldend kunstenaar Kurt Schwitters een deel van zijn Ursonate te horen voordragen: 'Fümms bö wö tää Uu, pögiff, kwii Ee./ Ooooooooooooooooooooooooooooooo,'.

Uit krantenverslagen weten we dat optredens van Schwitters in Nederland veel tumult veroorzaakten. Het was ook nogal wat: een zoemende Duitser die met wilde armgebaren het Nederlandse publiek tegen betaling van één gulden kennis liet maken met wat hij zag als nieuwe poëzie, nieuwe kunst en nieuwe ideeën.

Was het wel poëzie? Was het wel kunst? Schwitters (1887 - 1948), die eerder in eigen land furore had gemaakt met het gedicht Aan Anna Bloeme, draaide het om en vroeg 'waarom niet?' Waarom zou poëzie herkenbaar moeten zijn en rijmen, laat staan woorden bevatten? Waarom kan een gedicht niet uit louter klanken bestaan?

Schwitters was niet de enige die de wereld op zijn kop wilde zetten. In de jaren tien en twintig van de vorige eeuw bruiste en borrelde het op meerdere plekken tegelijk: in Rusland, in Frankrijk, Duitsland, Italië, België, Nederland. Opvallend vaak stonden dichters daarbij vooraan. Gestimuleerd door grote veranderingen - de opkomst van de industrie, de emancipatie van de burger, uitvindingen, stemrecht - geloofden ze heilig in vooruitgang. Alles zou anders worden, om te beginnen de poëzie.

En dus schreef de Nederlander Theo van Doesburg op 28 april 1906 in zijn dagboek: 'Een zware bierkar, met daarvoór een bierkarrepaard gaan over een houten ophaalbrug. De kar is volgeladen met tonnetjes. Het paard gaat met ingehouden stap over den houten wipbrug: planke - planke; - planke - planke;/ planke - planke, plots;/ planke, plonke, plets;/ plots - plits - plots - plits/ prrrrrrr/ Zoo is de nieuwe poësie.'

Had Van Doesburg (1883 - 1931) zijn regels gepubliceerd, dan was hij de maker geweest van wat we nu het allereerste klankgedicht noemen. In werkelijkheid werd de aanzet voor 'de nieuwe poësie' gegeven door Filippo Tomasso Marinetti (1879 - 1944). Geïnspireerd door een bombardement op de Balkan mengde deze Italiaanse futurist in 1914 woorden en klanken met beeld.

Zijn 'literair experiment' Zang tumb tumb heeft opvallend veel weg van het beroemde Boem paukeslag van Paul van Ostaijen (1896 - 1928). Maar er waren meer gedichten waarin beelden, klanken en woorden om een plek vochten. Zo publiceerde de Duitser Hugo Ball in 1916 zijn fonetische gedicht Karawane: 'Jolifanto bambla o falli bambla/ grossiga m'pfa habla horem'. En in 1920 kwam de Roemeen Tristan Tzara met Dadaphone, een gedicht met nadruk op typografie.

Van Ostaijen heeft Ball en Tzara waarschijnlijk nooit ontmoet, maar is wel door deze twee oprichters van de Dada-beweging beïnvloed. De Vlaamse dichter kwam in 1918 in Berlijn met hun experimentele Dada-kunst in aanraking. Vóór Berlijn dichtte Van Ostaijen nog traditioneel. Na Berlijn liet hij letters op papier swingen.

Boem paukeslag (1921) geldt tegenwoordig als het voorbeeld van poëzie waarin grenzen tussen woord, klank en beeld vervagen. Het gedicht ziet er nog steeds indrukwekkend uit, het verwijst naar muziek ('triangel, trommels, pauken') en naar maatschappelijke veranderingen ('het gezin wankelt, de fabriek wankelt, de eer wankelt'.) Het kondigt iets nieuws aan ('alle begrippen vallen') en het waarschuwt ( 'Halt!').

Begin jaren twintig leek de geest uit de fles. Kurt Schwitters kwam met zijn eerder genoemde Ursonate (1922), Theo van Doesburg presenteerde - vermomd als I.K. Bonset - zijn Letterklankbeelden (1922) en Antony Kok publiceerde in De Stijl zijn Nachtkroeg (1923): 'Hé -/ rom/ mm mm/ oemmenoem oemmennoem/ oemm/ tja'. En dan is er nog Jan Engelman die bekend werd met Vera Janacopoulos (1926), een recensie in de vorm van een klankgedicht.

Al met al heeft deze grensverleggende literaire periode zo'n tien jaar geduurd. Boem paukeslag bereikte een evenwicht tussen kijken, lezen en luisteren dat na 1921 niet meer werd gehaald. Van Ostaijen bleef desondanks gedurfde gedichten schrijven, zoals het beroemde postuum verschenen Huldegedicht aan Singer: 'Hoort/ Hoort/ Floris Jespers heeft een Singernaaimasjien gekocht'.

Vanaf de jaren dertig neemt het aantal beeld- en klankgedichten snel in aantal af. H.N. Werkman kwam in 1935 nog met Huldigingsochtendhymne: 'hobade he/ hobade há'. Jan Hanlo publiceerde in 1952 Oote ('Oote oote oote/ Boe/ Oote oote') en veroorzaakte zelfs Kamervragen.

Hoewel de bloeiperiode kort is geweest, is de invloed van klank- en beeldgedichten nooit helemaal verdwenen. Zo toonden in de jaren tachtig en negentig popmusici als Trio uit Duitsland (Da da da, 1982), George Kranz uit Duitsland (Din Daa Daa, 1983) en Mam uit Tilburg (Oote, 1990) zich schatplichtig aan klankgedichten, terwijl in Engeland een succesvol platenlabel werd vernoemd naar Zang Tumb Tumb.

Honderd jaar na de dagboekaantekeningen van Theo van Doesburg is de term 'nieuwe poësie' vervangen door het begrip 'polypoëzie'. Het gaat daarbij niet langer om louter woorden, beelden en klanken, maar om poëzie die gebruik maakt van vrijwel alle mogelijkheden, inclusief multimedia en performancekunsten. Van Kurt Schwitters en Paul van Ostaijen tot en met voordrachtskunstenaar Jaap Blonk en multimediadichter Jelle Meander.

Boem Paukeslag is te vinden in de bloemlezing Music Hall van Paul van Ostaijen. (Uitgeverij Bert Bakker, 240 blz, €10.) Uitgeverij Lannoo heeft En een zoen van jou uitgebracht, een audioboek waarop Jan Decleir werk van Van Ostaijen voorleest (56 blz, (€14,95) De Ursonate van Kurt Schwitters is te beluisteren op de gelijknamige cd van Jaap Blonk (Basta 2004, €19,95). Voor meer informatie over polypoëzie zie http: //krikri.be.

Hoe de Hardenbergse keramiekdroom in stukken viel

Twintig jaar geleden werd in Hardenberg misschien wel het mooiste keramiek van Nederland gemaakt, in de meest moderne fabriek van ons land. Maar vanwege geringe winsten én onvermogen om ontwerpen onder de aandacht van musea en experts te brengen, was de bloei slechts van korte duur. In 1993 viel het doek.

Tot en met eind oktober 2006 staan de producten van Plateelbakkerij Flora uit Hardenberg opnieuw in de schijnwerpers. Directe aanleiding is een tentoonstelling in Stedelijk Museum 's Hertogenbosch met keramiek dat tussen 1945 en 2000 onder de naam Flora is geproduceerd. Daarnaast is bij uitgeverij Waanders een boek verschenen met veel aandacht voor het Hardenbergse hoogtij.

In het boek schetst Friggo Visser, conservator van Keramisch Museum Goedewaagen in Nieuw-Buinen, de opkomst en ondergang van Flora- Hardenberg. Die opkomst begint in 1980, als wordt besloten de Flora-fabriek in Gouda naar Overijssel over te hevelen. De ondergang is een feit als concurrent Goedewaagen uit Nieuw-Buinen de fabriek opslokt en in 1993 de productie wordt gestaakt.

Het verhaal van Flora-Hardenberg is ook het verhaal van een periode waarin westerse bedrijven, gelokt door subsidies en goedkope arbeidskrachten, in Noordoost-Nederland neerstrijken. Flora zette in Hardenberg een ongekend moderne fabriek neer, met vijftig personeelsleden, twee keer zoveel als in Gouda. Aanvankelijk vielen de resultaten tegen. Pas na drie jaar liep de productie op rolletjes, maar door in te zetten op massaproductie bleef de winst gering.

Dat Flora-keramiek uit Hardenberg hoog staat aangeschreven, is volgens Visser te danken aan een tentoonstelling in Amsterdam onder de titel 15 ontwerpers zoeken een industrie in 1987. Dankzij deze expositie lukte het om contacten te leggen met een nieuwe generatie ontwerpers, veelal leerlingen van Jan van der Vaart. Tevens ging het bedrijf in zee met ontwerper Floris Meydam, de nestor van het keramisch design in Nederland.

Tussen 1987 en 1992 verkocht Flora 'gigantisch', weet Visser. Toch lukte het nooit om Hardenberg te laten floreren: de winst bleef gering, een recessie zorgde voor omzetverlies, de Aziaten rukten op. Tweede oorzaak was het onvermogen om de producten onder aandacht van designexperts te brengen. In 'Milaan', hét podium voor ontwerp op allerlei gebied, kreeg het bedrijf geen poot aan de grond.

Met als gevolg dat het Hardenbergse keramiek buiten de internationale museumcollecties bleef en door kapitaalkrachtigen niet op juiste waarde werd geschat. Het doek voor de fabriek mag dan zijn gevallen, het design leeft nog altijd voort. Zo is een flink aantal Flora- modellen opgegaan in de huidige productie van Goedewaagen. En onlangs nog werden twee Flora-ontwerpen van Floris Meyboom uitgevoerd voor een museum in Leerdam. In Nieuw-Buinen wordt een wederopstanding van het merk dan ook niet uitgesloten.

De tentoonstelling Flora Keramiek, 1945 - 2000 is nog te zien t/m 29/10/2006 in het Stedelijk Museum 's Hertogenbosch. Open: di t/m zo 13.00 tot 17.00 uur. Di en do ook tot 21.00 uur. Het boek Flora Keramiek door Jan Broekmeijer, Friggo Visser en Ronald Zalmé is verschenen bij uitgeverij Waanders (80 blz., €19,50.)

Langs het Oranjekanaal is het altijd zomer

Enige tijd geleden liet dagblad Trouw zijn lezers de tien mooiste schilderijen van Nederland kiezen. De lijst werd gedomineerd door Vermeer en Rembrandt en kende één grote verrassing: een gedeelde negende plaats voor het schilderij Oranjekanaal van Reinhart Dozy (1880 - 1947). De topnotering bleek te danken aan een lobby door de nazaten van de schilder uit Elp.

Dozy's Oranjekanaal prijkt nu ook op de omslag van 't Verhaal van het Oranjekanaal, een boek bij een tentoonstelling over de geschiedenis van het kanaal in het Bruggebouw in Emmen. Opmerkelijkste 'nieuws' in het boek: toen in 1853 de eerste spade in de grond ging, was al bekend dat er tussen Hoogersmilde en Klazienaveen te weinig water zou stromen.

Voor Reinhart Dozy deed dat fiasco niets af aan de charme van de waterverbinding; in het boek staan liefst acht kanaalwerken van zijn hand afgebeeld. Getuige De slepers uit 1906, Drukte bij de Orveltersluis (1912) en Oranjekanaal met in de verte zeilende tjalk (ca. 1925) heeft de schilder uit Elp nog meegemaakt dat het kanaal wél bedrijvigheid kende.

Zet dat eens af tegen het recente werk dat leden het Drents Schildersgenootschap (DSG) hebben ingeleverd voor de tentoonstelling 't Oranjekanaal in beeld. In het Bruggebouw in lijkt het alsof Drenthe in de loop der jaren een stuk stiller is geworden. De DSG-leden tonen het kanaal in de 21ste eeuw: verstild en slaperig, in zichzelf gekeerd en achtergelaten.

De opvattingen over kijken en techniek, over kunst, mogen in de loop der jaren zijn gewijzigd, het landschap is in de ogen van het DSG sinds Dozy nauwelijks veranderd en wordt door vrijwel alle leden - heel romantisch en tevreden - onverminderd op handen gedragen.

Ook opvallend: volgens het Drents Schildersgenootschap is het vrijwel altijd zomer langs het kanaal en soms (gast-exposant Jentsje Popma) is het er zo heet dat de schaduwen blauw uitslaan. Slechts een enkeling (Jan van Loon en Mark Lisser) toont het Oranjekanaal ook in andere seizoenen, als de afwezige zon en de grijze lucht het Drentse landschap iets van een elegie geeft.

Gelukkig maar, want in de winter en het begin van de lente, als de bomen nog geen blad hebben en het donkere water lonkt, kan er van de nu zo bejubelde waterverbinding een onheilspellende dreiging uitgaan. Alsof het nooit meer helemaal goed komt met het nu Oranjekanaal - ook dat kan visueel aantrekkelijk zijn.

De tentoonstelling 't Oranjekanaal in beeld met werk van leden van het Drents Schildersgenootschap en vormgeverscollectief Cactus is nog te zien tot en met 3/9/2006 in het Bruggebouw in Emmen. Open: Ma t/m vr 09.00 tot 16.30 uur, za en zo 14.00 tot 16.00 uur (ingang busstation Markt).