Woest en Ledig

De kaars van Koos Schuur was te snel opgebrand

Zo leerden wij het op school. De Vijftigers waren jonge dichters die het na de Tweede Wereldoorlog radicaal over een andere boeg gooiden. Wild, vrij, experimenteel, vernieuwend. Lucebert, Gerrit Kouwenaar, Remco Campert kunnen we ons zonder moeite herinneren. Maar de groep was groter. Ook Bert Schierbeek, Jan Hanlo en Jan G. Elburg hoorden erbij. En, schijnbaar, Koos Schuur, zoon van een winkelier in naaimachines en fietsen uit Veendam.

Van Jan G. Elburg (1919 – 1992) is net een biografie verschenen, plus een bloemlezing uit zijn werk en het brievenboek Een halve eeuw vriendschap waarin Siem Bakker de correspondentie met Schuur (1915 – 1995) heeft gebundeld. Twee vijftigers in brieven 1943 – 1992 luidt de speelse ondertitel van het boek. Waarmee handig naar de komende Boekenweek wordt verwezen, als vriendschap centraal staat, en Schuur aan de vergetelheid wordt ontrukt.

Die vriendschap begint als Schuur in 1943 Elburg om een bijdrage vraagt voor een prozabundel. Schuur heeft dan clandestien de cyclus Novemberland gepubliceerd en woont inmiddels in Amsterdam waar hij is ondergedoken uit angst voor tewerkstelling in Duitsland. Een jaar eerder werkte hij nog in Wildervank voor advertentieblad De Noord-Ooster waar hij zo'n beetje alles deed, van advertenties tot en met het kerstverhaal.

Zijn literaire ‘carrière' neemt een vlucht als hij – met Elburg – in 1945 in de redactie belandt van Het Woord. Maandblad voor de nieuwe Nederlandse letterkunde. Schuurs verzamelbundel Herfst, hoos, hagel uit 1946 wordt een hype, hij wordt ontvangen als een uitzonderlijk talent. "Een enorm getoeter", zei hij daar later over. "Ik was ineens een grote piet en iedereen herkende mij en wilde op mijn schoot zitten. Maar ik ben gewoon Koos Schuur uit Veendam. Zoiets. Dat zit diep in je."

Na de oorlog wordt hij redacteur bij uitgeverij De Bezige Bij. Maar in 1951 heeft Schuur genoeg van Nederland en emigreert hij naar Australië. Daar begint hij serieus te corresponderen, onder meer met Elburg. De Australische brieven vormen het hoogtepunt in het Een halve eeuw vriendschap, vanwege de experimentele stijl die Schuur hanteert en vanwege het geploeter down-under. Hij kan er niet aarden, zijn huwelijk loopt stuk, hij krijgt heimwee en geldnood.

Als Schuur in 1962 in Nederland terugkeert, lukt het hem niet meer om aan te haken; alsof zijn kaars te snel is opgebrand. Eind jaren zestig krijgt hij een baan bij boekenclub ECI, waar hij vele jaren zal blijven. Af en toe publiceert hij iets nieuws, zonder daar tevreden over te zijn. De vriendschap met Elburg blijft, maar veel strakker wordt de band met het literaire leven in Nederland niet. Veelzeggend: als in 1986 Siem Bakker promoveert op tijdschrift Het Woord is Elburg aanwezig, maar laat Schuur verstek gaan.

Een voetnoot in de Nederlandse literatuur? Het verhaal van Koos Schuur biedt een glimp op het literaire leven in Stad Groningen en Ommeland van vlak voor de oorlog. In Een halve eeuw vriendschap komen we te weten dat het bloeiende periode moet zijn geweest, met A. Marja, Hendrik de Vries, Ab Visser, Hans Redeker, Max Dendermonde, Eddy Evenhuis, Ferdinand Lange, Reinold Kuipers en, vooruit, Bert Schierbeek. Allemaal vertrokken ze voor, tijdens of na de bezetting naar het westen, op Hendrik de Vries na. Met als gevolg dat Groningen na 1945 – literair gezien – nauwelijks nog iets voorstelde.

Dan de vraag of Koos Schuur inderdaad tot de Vijftigers gerekend mag worden. Het antwoord komt van Jan G. Elburg, zelf een bijna-vergeten Vijftiger, dus hij zal het wel weten. Uit een brief uit 1990: "Onzin om jou met veel gepas en gemeet bij de Vijftigers te willen indelen. Je hebt wat je al in Novemberland virtuoos te vertellen had, soms na langere perioden van je mond houden, in je gevorderde werk steeds eenvoudiger en spiritueler gepreciseerd."

Boek: Een halve eeuw vriendschap. Twee vijftigers in brieven 1943 – 1992. Jan G. Elburg en Koos Schuur. Bezorging: Siem Bakker. Uitgever: Meulenhoff. Prijs: 19,95 euro (392 blz.)

Joke Hermsen in De Literaire Hemel

Joke Hermsen, auteur van onder meer Stil de tijd, vertelt vrijdag tijdens De Literaire Hemel in in Amen over haar boek Blindgangers. Deze nieuwe roman speelt in een Drents buitenhuisje waar een vriendenclub filosofeert over de vraag of nog wel sprake kan zijn van vriendschap nu ze na 25 jaar worden opgeslokt door werk, partners, kinderen, smartphones en beeldschermen. Andere gasten zijn Gerard Nijenhuis, onlangs tachtig jaar geworden, en Guus de Landtsheer van de Weerdinger Dickens Leeskring. Aanvang 20.30 uur in de café De Amer. Entree 10 euro. Zie ook www.literairehemel.nl.

Drentse BluesOperaBand op streektaalfestival Reur

De Drentse BluesOperaBand is geboekt als een van de hoofdacts voor festival Reur op 3 maart in theater De Muzeval in Emmen. De band maakte afgelopen zomer furore tijdens het openluchttheaterspektakel van PeerGrouP in Gieten.

Andere bekende namen die tijdens de derde editie van het streektaalfestival optreden zijn Syb van der Ploeg en zijn band, Harry Niehof & De Poediemagneten en Margaretha Kleine. Laatsgenoemde presenteert tijdens het festival haar nieuwe cd Thuus.

Vooruitlopend op de muzikale finale in De Muzeval start Reur vanaf 20 februari met streektaalactiviteiten voor het onderwijs. Vervolgens staan tussen 27 februari en 2 maart in Drentse bibliotheken lezingen, voordrachten en kleinschalige concerten op het programma door onder anderen Jans Polling, Serge Epskamp, Lukas Koops en Jan Germs.

Nieuw is een programmering voor de vrijdagavond in de cafés van Emmen. In De Brasserie treedt Bert Hadders & De Nozems op, in café Rue de la Gare Souldada en in café Groothuis de band Kennèh.

Voor de afsluitende zaterdagavond zijn artiesten uit Drenthe, Friesland, Overijssel, Gelderland, Duitsland en Groningen vastgelegd. Het gaat daarbij om Helligen Hendrik, Malbrook, Gurbe Douwstra, Edwin Jongedijk, Ha-Die Jan, Hans van der Lijke, Ineke de Jong, Laurens ten Den, Luc Oostra & Jan Kuipers en Jan Veenstra.

Reur is het grootste streektaalfestival van Nederland en richt zich op literatuur, poëzie en muziek in het Nedersaksisch. De organisatie is in handen van Huus van de Taol, Vocal Music, Theater De Muzeval en de Drentse bibliotheekorganisaties.

Kaarten voor activiteiten in de bibliotheken kosten €5, kaarten voor het programma in De Muzeval €27,50. zie ook www.reur-festival.nl.

Over 'De 100 beste gedichten voor de VSB Poëzieprijs'

Traditiegetrouw gaat de uitreiking van de VSB Poëzieprijs gepaard met een bloemlezing uit het beste van het afgelopen jaar. Handige bundels zijn het, in één klap ben je weer bij, in het gunstigste geval mede dankzij een door een kenner geschreven voorwoord. Dit maal maakte Kathleen Ferrier een keuze uit de oogst. Het CDA-Kamerlid waagde zich als technisch jury-voorzitter echter niet aan een onderbouwing.

Onder de 100 ‘beste’ gedichten van 65 Nederlands en Vlaamse dichters bevinden zich drie bladzijden met drie gedichten uit Groningen, geschreven door respectievelijk Anneke Claus, René Luth en Jane Leusink. Jan Lauwereyns, wiens bundel Hemelsblauw 25.000 euro in de wacht sleepte, kreeg voor één gedicht dertien bladzijden. Anne Vegter greep naast de hoofdprijs, maar kreeg van Ferrier voor drie gedichten zeventien bladzijden. Een schrale troost. 

Boek: De 100 beste gedichten voor de VSB Poëzieprijs. Samenstelling: Kathleen Ferrier. Uitgever: De Arbeiderspers.

Gezocht: 'February 6th' van Buy Off The Bar

Gezocht: de single February 6th van Buy Off The Bar, een Nederlands Indie-bandje dat halverwege de jaren tachtig kort furore maakte in Engeland en vier Peel-sessions scoorde. February 6th is in 1986 uitgebracht als split-single met de band Golden Strings. Voor een betaalbare prijs: woestenledig@home.nl

Andere plek langs N34 gezocht voor You Are Lost

Kunstwerk You Are Lost van Heather en Ivan Morison krijgt een andere plek langs de N34. De provincie Drenthe, Stichting Openbare Ruimte en Centrum voor Beeldende Kunst Drenthe (CBK) hebben dit besloten na bezwaren vanuit de gemeente Aa en Hunze. Op het gemeentehuis in Gieten vinden ze het beoogde ontwerp niet passen bij parkeerplaats Koebroeken ter hoogte van Eext.

Omdat het kunstwerk deel uit maakt van een reeks wordt nu gezocht naar een meer bereidwillige gemeente langs de N34 tussen Coevorden en De Punt. Volgens een woordvoerder van de provincie blijft het idee van kunstenaarsduo Morison vertrekpunt: de woorden Your Are Lost, uitgevoerd in metershoge houten letters die oplichten in het donker, met daartussen picknickbanken.

Het kunstproject langs de weg tussen Coevorden en De Punt omvat drie grote werken plus, en dat is nieuw, een serie van tien kleinere objecten. Voor de locatie bij Emmen en de kleinere werken wordt nog naar een ontwerp gezocht. Voor Dalen is het ontwerp, van Ronald van der Meijs, inmiddels vastgesteld. Overigens komt langs de N34 bij de brandweerkazerne van Borger ook een groot kunstwerk te staan, ontworpen door Frank Havermans.

Ingezonden mededeling: Poëzie in de kroeg

Emmen hoeft zich nooit meer te vervelen

Daniël Lohues wordt steeds meer verhalenverteller

Daniël Lohues (foto Ilvy Njiokiktjien) geldt als een van de grote publiekstrekkers in de theaters. Dat blijkt niet alleen uit het succesvolle vierluik Allennig. Dat blijkt ook uit Hout moet en uit zijn nieuwste programma Gunder waarmee hij met ingang van deze week langs de theaters trekt.

Of hij nog weet hoe hij met het theater in aanraking is gekomen? Lohues denkt na. “Als kind ging ik met mijn ouders wel eens naar Vredenburg in Utrecht, naar een pianoconcert. Machtig mooi. En op zondag draaiden we elpees van Wim Sonneveld en Toon Hermans”, zegt hij. “Maar theater als zodanig? Met de lagere school ben ik ooit naar een kindertheatervoorstelling in De Muzeval geweest. Daar kan ik mij nauwelijks iets van herinneren. Het zal aan de voorstelling hebben gelegen. Het meeste uit die tijd weet ik nog.”

Sinds een jaar of vijf geldt Daniël Lohues als een succesvol podiumkunstenaar. In Drenthe en daarbuiten. Cruciaal in dat verband is Allennig, het gelijknamige album en soloprogramma dat in 2006 volgde op zijn werk met The Louisiana Blues Club. Allennig – dat uiteindelijk uitmondde in een vierluik – betekende een terugkeer naar de eenvoud voor de zanger, componist, schrijver en producer uit Erica: een man alleen, met snaren, toetsen en liedjes.

En het betekende een verhuizing van popconcerten en festivals naar schouwburgen en theaters. Daar ging geen plan aan vooraf, benadrukt Lohues (Emmen, 1971) nu hij met Gunder aan zijn zesde theaterprogramma begint. “Het gaat altijd vanzelf. En het begint met muziek. Ik ben bezig liedjes te maken, met schrijven. Later, als er een stapel nummers ligt, zie ik dat het een bepaalde kant op gaat, dat ik het ergens over wil hebben, dat iets mij dwars zit. Het gaat allemaal op gevoel. Zo ging het met The Charlies, met Skik, met The Blues Club, met Allennig, met Hout moet. Achteraf blijken het projecten.”

Inmiddels wordt het theater gekoesterd. “Met Skik probeerden we zo te spelen dat het er niet toe deed in welke taal de liedjes werden gezongen”, vertelt hij. “Nu merk ik hoe fijn het is als je de taal wél kunt verstaan. In het theater is de akoestiek vaak geweldig. Je hebt er een mooie vleugel, je kunt er fantastisch musiceren, er zitten soms wel twaalfhonderd mensen naar je te luisteren. Ik zeg niet dat ik nooit meer rock ‘n’ roll wil spelen – als ik het doe moet het knoerthard. Maar mooi zacht is ook heel fijn.”

Net als bij Hout moet werd voor Gunder de hulp ingeroepen van gitarist Bernard Gepken en bassist Guus Strijbosch. Toch is Lohues in veel opzichten een onmiskenbare doe-het-zelver. In de studio schrijft, speelt en registreert hij veel in zijn eentje. In het theater opereert hij – opvallend – zonder producent en regisseur. “Dat is niet omdat ik het onnodig vind. Dat is omdat ik alles graag zelf doe. Ik vind het mooi dingen zelf te verzinnen. Uiteraard luister ik naar de opmerkingen van collega’s. Ik heb veel geleerd van de maestro’s, van Herman Finkers, Freek de Jonge en Herman van Veen.”

Geen optreden is hetzelfde, bezweert hij. “Ik mocht altijd al graag iets zeggen op het podium. Maar sinds ik in het theater sta, voel ik mij steeds meer een verhalenverteller. Het kristalliseert zich uit. Gaandeweg leer je over timing, over spanning en waar je een bepaalde grap moet maken. Wat niet wil zeggen dat je na de zeventigste keer op een knop kunt drukken. Want het publiek reageert iedere keer anders. Dat kan aan het theater liggen: in Almere is het anders dan in Amstelveen. Maar ook aan de wereld: toen Japan werd getroffen door de Tsunami merkte ik dat aan het publiek. Zelfs als het buiten volle maan is, kun je dat in de zaal voelen.”

Album en tour

Het nieuwe album Gunder verschijnt medio februari. Daniël Lohues tourt met zijn gelijknamige programma vanaf 1 februari door het hele land. Voor data klik hier.

(Eerder gepubliceerd in de Drentse Theater Krant)

Lees Michel de Montaigne om te leven

Voor alles is een tijd. Michel Eyquem de Montaigne moest eerst een bijnadoodervaring meemaken alvorens hij met schrijven kon beginnen. Daarna volgde een onmiskenbaar succesverhaal, met bijbehorende pieken en dalen en uiteindelijk een stijgende lijn. Ruim vijfhonderd jaar na publicatie gelden zijn Essais als een eeuwig fris meesterwerk, als inspiratiebron voor schrijvers en filosofen over de hele wereld.

De Britse docent creative writing Sarah Bakewell schreef een enthousiasmerende biografie van Montaigne (1533 – 1592). Haar Hoe te leven. Een leven van Montaigne in één vraag en twintig pogingen tot een antwoord is een geslaagde, uitstekend leesbare, zeer informatieve introductie op het werk van een denker uit Frankrijk, die begreep dat niets vast staat en dat de mens om die reden veel ruimte en vrijheid nodig heeft.

Montaigne was ongetwijfeld niet de eerste met die opvatting.Wat hem anders maakt dan zijn voorgangers is dat hij zijn ideeën zó op papier zette dat het tot een genre heeft geleid: het essay. In ons land wordt zijn vinding gezien als dé schrijfvorm voor denkers; een beetje auteur bundelt vroeg of laat zijn essays.

Maar er is nog iets waarin Montaigne, volgens Bakewell, verschilt van de schrijvende denkers voor hem: zijn stijl. Hij hanteerde een zeer persoonlijk handschrift voor uiteenlopende onderwerpen: over het slapen, over geuren, over dronkenschap, over duimen, over koetsen, over woede, over vriendschap et cetera. 107 essays, steeds met zichzelf en zijn naaste omgeving als uitgangspunt, dus met het openhouden van de mogelijkheid dat anderen héél anders konden denken.

Dat laatste gebeurde ook. De katholieke kerk hield de Essais bijna tweehonderd jaar op de lijst met verboden werken, vooral omdat het zoveel ruimte bood voor twijfel. René Descartes vond de geschriften veel te vrijblijvend. Blaise Pascal maakte er de kachel mee aan: "Hij spreekt zowel degenen tegen die stellen dat alles onzekerheid is, als degenen die stellen dat dit niet zo is, omdat hij helemaal niets wil stellen."

Maar het werk doorstond de kritiek glansrijk. Biograaf Bakewell citeert tal van prominenten die Montaignes gelijk bewijzen en hun bewondering uiten.Walt Whitman: "Spreek ik mezelf tegen? Heel goed, dan spreek ik mezelf tegen. Ik ben omvangrijk. Ik omvat menigten." Gustave Flaubert: "Lees hem niet zoals kinderen zouden doen, namelijk om je te vermaken, en evenmin zoals ambitieuze mensen, namelijk om te worden onderricht. Nee, lees hem om te leven."

Om die reden heeft Bakewell voor haar geïllustreerde biografie een structuur gekozen van een zelfhulpboek. Hoofdstukken hebben titels als Lees veel, vergeet het meeste en wees traag van geest, Wees gematigd, Ga op reis, Doe je werk goed, maar niet te goed en Geef de controle op. Stuk voor stuk behandelen ze een aspect uit de Essais en delen uit het leven van Montaigne, inclusief zijn nierstenen. Plus nog twee andere lijnen: de receptie van het werk door de eeuwen heen, en het Frankrijk van de zestiende eeuw.

Het land lag er niet best bij in die tijd. Bakewell formuleert het zo: "De halve eeuw waarin Montaigne leefde was zo rampzalig voor Frankrijk dat het land nóg een halve eeuw nodig had om ervan te herstellen – en in sommige opzichten kwam het herstel nooit, want de onrust aan het einde van de zestiende eeuw belette Frankrijk een groot rijk in de NieuweWereld op te bouwen, zoals Engeland en Spanje deden, en leidde ertoe dat het een naar binnen gericht land bleef."

Het leven van Montaigne is in hoofdlijnen overzichtelijk: zoon van een welgestelde landeigenaar volgt opleiding tot jurist, krijgt aanstelling in Zuid-Frankrijk, maar neemt op 37-jarige leeftijd – na een aantal sterfgevallen in naaste kring – ontslag om ’stil’ te gaan leven. Na tien jaar publiceert hij de eerste editie van zijn Essais. Zijn naam en faam stijgt, hij maakt reizen, wordt onverwacht gevraagd als burgemeester van Bordeaux, en raakt tegen zijn zin actief in de landelijke politiek.

Het werk waaiert alle kanten op, het gaat van hoog naar laag, van diepzinnig naar banaal. Met die aangename verscheidenheid was Montaigne zijn tijd ver vooruit, je zou het pre-modern kunnen noemen. Bakewell laat zien dat de ideeën niet uit de lucht kwamen vallen. Op overtuigende wijze legt zij verbanden tussen Montaigne, de veranderingen van zijn tijd en de klassieke oudheid.

Montaigne haalde zijn inspiratie bij Plutarchus, de Griekse wijsgeer uit de eerste eeuw na Christus van wie rond 1570 juist werk in het Frans was vertaald. En bij Seneca, de Romeinse schrijver en filosoof uit de eerste eeuw. Zo stond zelfs de bewonderde Montaigne op de schouders van giganten. Ook hem was niets menselijks vreemd. Maar lees daarvoor vooral zijn essays.

Boek: Hoe te leven. Een leven van Montaigne in één vraag en twintig pogingen tot een antwoord. Auteur: Sarah Bakewell. Uitgever: Van Gennep. Prijs: 22,50 euro (492 blz.). Boek: De essays. Auteur: Michel de Montaigne. Uitgever: Athenaeum – Polak & Van Gennep. Prijs: 37,50 euro (1476 blz.)